Estland, Letland en Litouwen koppelen definitief af van Russische stroomnet: "Overwinning voor de democratie"

Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog zijn Estland, Letland, Litouwen, Rusland en Wit-Rusland met elkaar verbonden via het zogenoemde BRELL-elektriciteitsnet. Dat wordt bijna volledig gecontroleerd door Rusland. Na de val van de Sovjet-Unie bleven Estland, Letland en Litouwen er deel van uitmaken, ook nadat ze lid geworden waren van de NAVO en de EU.

De 3 landen vormden dus een energie-eiland dat afhankelijk bleef van het gemeenschappelijke elektriciteitsnet met Rusland en Wit-Rusland. Dat werd gezien als een grote kwetsbaarheid. Estland, Letland en Litouwen delen samen een 874 kilometer lange grens met Rusland. Sinds de Russische inval in Oekraïne, bijna 3 jaar geleden, zijn de spanningen tussen de 3 landen en Rusland sterk toegenomen.

Na de inval schortten Estland, Letland en Litouwen de invoer van elektriciteit uit Rusland en Wit-Rusland op. In de zomer van vorig jaar deelden de 3 staten officieel mee aan Rusland dat ze zich zouden ontkoppelen van het BRELL-net en zouden aansluiten bij het Europese net.

Dit weekend is het dan zover. Vanmorgen koppelen Estland, Letland en Litouwen zich definitief af van het oude elektriciteitsnet. Gedurende 24 uur zullen ze in een geïsoleerde modus overleven, als een energie-eiland op zich, op eigen kracht. Morgen worden ze via Polen gekoppeld aan het Europese CEN-elektriciteitsnet.

De 3 landen hebben hun inwoners gevraagd om zich voor te bereiden alsof er voor vandaag een noodtoestand is afgekondigd. Inwoners moesten bijvoorbeeld op voorhand al hun apparaten opladen en water en voedsel inslaan. Ze krijgen het advies om geen liften te gebruiken, in sommige regio's worden ook de verkeerslichten uitgezet.

Het verbreken van de historische connectie met het Russische net gaat gepaard met heel wat officiële ceremonies. Zo wordt vandaag in Letland een elektriciteitskabel doorgeknipt die het land verbindt met Rusland. Europees Commissievoorzitter Ursula Von der Leyen en Eurocomissarissen voor Energie en Defensie Dan Jørgensen en Andrius Kubilius wonen morgen in Litouwen de verbindingsceremonie bij.

"Rusland zal energie niet meer kunnen gebruiken als een chantagemiddel", zegt Kaja Kallas, de hoge vertegenwoordiger van het buitenlands beleid van de EU. "Dat is een overwinning voor de democratie."

Het voorbije 1,5 jaar zijn er verschillende sabotage-acties geweest met elektriciteitskabels en pijpleidingen in de Oostzee. Daarbij zijn minstens 11 kabels beschadigd. Vermoed wordt dat het gaat om Russische wraakacties voor de verschuiving van Russische naar Europese energie.

Eind vorig jaar raakte Estlink 2, de belangrijkste elektriciteitsverbinding tussen Estland en Finland in de Oostzee, beschadigd. Dat zou veroorzaakt zijn door een schip van de zogenoemde Russische 'schaduwvloot', schepen die voor Rusland varen, maar officieel niet onder die vlag varen om westerse sancties te omzeilen.

Rusland weigert alle commentaar. De NAVO is intussen met een nieuwe patrouillemissie in de regio gestart, Baltic Sentry. Die heeft als doel de cruciale onderzeese kabels en leidingen te beschermen.

De Litouwse president Gitanas Nauseda verwacht dat de omschakeling van het Russische naar het Europese elektriciteitsnet probleemloos zal verlopen. "We zullen niet langer afhankelijk zijn van Rusland en de volledige controle hebben over ons eigen energiesysteem", zei hij. Estland, Letland en Litouwen zetten zich wel schrap voor mogelijke Russische wraakacties voor de overstap. De energiebedrijven hebben voorzorgsmaatregelen genomen tegen mogelijke cyberaanvallen, en experts staan "24 op 7" klaar in het geval van ernstige incidenten.