Is het toeval dat kritieke onderzeese datakabels in Oostzee beschadigd raakten? "Niemand gelooft dat"

Zondagochtend, omstreeks 10 uur, merkt het telecombedrijf Telia Lithuania een plotse verstoring in het dataverkeer. "De storing werd niet veroorzaakt door een fout in onze systemen, maar door fysieke schade aan een onderzeese kabel", meldt het telecombedrijf. Niet veel later laat ook een andere 1.200 kilometer lange datakabel tussen Finland en Duitsland het plots afweten.

Ook hier is er een "externe oorzaak", klinkt het. Dat kan bijvoorbeeld door een anker of een sleepnet zijn, al is er volgens sommigen meer aan de hand. De politie van Finland en Zweden openen een onderzoek naar de zaak. Ook de Duitse minister van Defensie Boris Pistorius vermoedt dat de kabel "door externen werd doorgesneden". 

"Niemand gelooft dat de kabels per ongeluk zijn beschadigd", zegt hij. "Ik denk ook niet dat de ankers van de schepen de schade per ongeluk hebben veroorzaakt. We moeten ervan uitgaan dat de schade veroorzaakt is door sabotage." Er zouden ook verdachte schepen rondgevaren hebben op de plek van de defecte kabels.

Het voorval doet immers meteen denken aan de ontploffing van de onderzeese gaspijpleidingen Nord Stream, die gas van Rusland naar Duitsland transporteerden. Op 26 september 2022 raakten die onherstelbaar beschadigd na een onderwaterexplosie. Sabotage, zo bleek snel, maar wat er exact gebeurd is, is tot op vandaag nog steeds onduidelijk.

Aanvankelijk werd met de vinger naar Rusland gewezen, maar later bleek dat ook een Oekraïense duiker een belangrijke rol heeft gespeeld in de ontploffing.

Ook nu wordt naar Rusland gekeken. Dat is op zich niet vreemd, want sinds de oorlog in Oekraïne hebben tientallen 'onderzoeksschepen' uit Rusland verdachte vaarbewegingen gemaakt in de buurt van kritieke infrastructuur in de Noordzee en de Baltische Zee. Dat bleek uit onderzoek van VRT NWS samen met media in Nederland, Duitsland en Scandinavië.

"Ze brengen onze kritieke infrastructuur in kaart met zeer geavanceerde apparatuur, met als doel deze te saboteren", reageerde James Appathurai, NAVO-adjunct-secretaris-generaal voor Innovatie, Hybride en Cyber, toen stellig, in een gesprek met VRT NWS.

"Het is natuurlijk wel heel verdacht", vertelt ook correspondent Jeroen Visser in De Ochtend op Radio 1. "Of het echt om sabotage gaat, weet je natuurlijk nog niet zeker, maar er is wel een duidelijk patroon. Als je gewoon even kijkt naar alle recente incidenten in Noord-Europa, dan schrik je daar wel even van."

Begin dit jaar werden immers de kabels van onderzeese sensoren voor de kust van Noorwegen "doorgesneden", in Finland en Zweden waren er verschillende inbraken in watertorens en waterverdeelcentra, ook het gps-signaal was een tijdlang in verschillende Baltische staten verstoord, waardoor het vliegverkeer er in de war gestuurd werd, ... Het lijstje dikt al snel aan.

"Het zijn allemaal korte nieuwsberichten, maar de lijst is nog veel langer", weet Visser. "Volgens de geheime diensten is dat allemaal sabotage, waarschijnlijk door vijandige mogendheden. Dan wordt snel gekeken naar Moskou, natuurlijk."

Ook al is het niet helemaal duidelijk wie er achter de sabotage zit, de actie is wel een duidelijk signaal naar de westerse landen. "De datakabels op de bodem van de Oostzee kunnen relatief snel hersteld worden (binnen een aantal weken, red.), en ook bij de inbraak in watertorens werd geen schade aangericht. Het gaat hem dan ook niet om het toebrengen van schade, maar wel de boodschap die erachter schuilt."

Zo willen ze tonen dat ze precies weten waar die kabels liggen en dat het erg makkelijk is om die kapot te maken. "Als dat voor deze kabels lukt, dan is dat ook het geval voor andere kabels en kritieke infrastructuur", denkt Visser.

Als je het lijstje met recente incidenten bekijkt, dan valt het op dat vooral de Scandinavische landen in de klappen delen. Dat is het gevolg van hun strategische ligging, hun sterke democratieën en lidmaatschappen in organisaties zoals de EU en NAVO. Ze zijn daardoor vaak het doelwit voor landen die invloed willen uitoefenen of verdeeldheid willen zaaien (lees: Rusland).

Neem nu bijvoorbeeld het Zweedse eiland Gotland, voor de kust van Zweden, midden in de Baltische Zee, op iets meer dan 100 kilometer van de hoofdstad Stockholm. Het is ook gelegen dicht bij de Baltische staten Estland, Letland, Litouwen en - niet onbelangrijk - bij de Russische exclave Kaliningrad, in het uiterste westen, ingeklemd tussen Polen en Litouwen.

Door de strategische ligging van Gotland speelt het eiland een belangrijke rol bij een mogelijk militair conflict met Rusland. Denk maar aan de oorlogsschepen die tussen Sint-Petersburg en de Noordzee moeten varen en dicht bij het eiland moeten passeren. Antischeepsraketten met een bereik van ongeveer 300 kilometer kunnen van op Gotland die schepen treffen, net als andere belangrijke doelen op de Baltische Zee.

Met andere woorden, de militaire macht op het eiland kan een grote impact hebben op het doen en laten van oorlogsschepen die zich op de Baltische Zee willen verplaatsen.

Het is ook de ideale plek als je het luchtruim boven de Baltische Zee wil controleren, en radarsystemen op het eiland kunnen het vliegverkeer van de exclave Kaliningrad in de gaten houden. 

Kortom, het eiland is strategisch en militair gezien van groot belang, zeker in tijden van onrust op het Europese continent. Nu Zweden officieel lid werd van de NAVO, heeft het bondgenootschap er een strategische parel bij.