"En toen vond ik schilderij in vals plafond": werk van Jacob Jordaens, door nazi's gestolen, nu terug bij eigenaar 

Het is niet enkel een prachtig verhaal van teruggave van naziroofkunst, maar vooral ook een schitterend schilderij: ‘De terugkeer van de Heilige Familie van de vlucht naar Egypte’ van de Antwerpse meester Jacob Jordaens (1593-1678), naast Rubens en Van Dyck een van de 3 grote barokschilders.

Hij maakte verschillende versies. Een hangt in het Staatsmuseum in Berlijn, een ander in het Rhode Island School of Design Museum in de Verenigde Staten. Een derde is overschilderd door Jordaens zelf. En nu is er onverwachts een vierde variant opgedoken, gestolen in de Tweede Wereldoorlog en meer dan 80 jaar lang verstopt in de Ardèche, in Frankrijk.

In Kazerne Dossin in Mechelen heeft zich een pak familieleden verzameld van de oorspronkelijke eigenaar van het schilderij, Joseph Scheppers de Bergstein. "Ze komen zelfs uit het buitenland … ja, dit is een grote dag voor onze familie", zegt Philippe Scheppers, kleinzoon van Joseph.

Kazerne Dossin is geen toevallige locatie: het gaat om ‘roofkunst’ die wordt teruggegeven, kunst die door de Duitse bezetter in de Tweede Wereldoorlog is buitgemaakt. En we zijn getuige van "een zeldzaam voorbeeld van herstel", zegt directeur Tomas Baum. De benadeelde was in dit geval geen Joodse eigenaar, maar wel een verzetsman.

Joseph Scheppers de Bergstein vocht in de 18-daagse veldtocht van mei 1940 tegen de Duitsers en werd gevangengenomen. In juni 1940 keerde hij terug naar zijn woonplaats, kasteel Emmaüs in Walem bij Mechelen, maar dat bleek intussen geplunderd te zijn door de Duitsers. Ook het schilderij van Jacob Jordaens was verdwenen.

Scheppers was in de verdere oorlogsjaren actief in het verzet, bij het Geheim Leger. Hij werd in februari 1944 gearresteerd door de Gestapo en weggevoerd naar de concentratiekampen. Op 12 oktober stierf hij in het werkkamp Ellrich, deel van Mittelbau-Dora. Kleinzoon Philippe denkt aan zijn grootvader, bij deze teruggave van de Jordaens. "Ik heb hem nooit gekend, maar veel over hem gehoord, dat hij een goede man was." Tussen 2 haakjes: een telg van de stamboom gaf zijn naam aan het Scheppersinsituut, de school in Mechelen die nog altijd bestaat. 

Terug naar het schilderij van Jacob Jordaens. "Kort na de Tweede Wereldoorlog deed mijn vader Gaëtan, zoon van Joseph, aangifte van het gestolen goed", vertelt kleinzoon Maximilien Scheppers. Die oude zwart-wit-foto en de naam zouden dé sleutels blijken om het schilderij terug te kunnen geven.

Na meer dan 80 jaar duikt het schilderij miraculeus weer op. Niet in Mechelen, niet in Duitsland, maar in Frankrijk. In 2022 overleed de Nederlandse antiquair Jan van Gool in Parijs. Hij bezat enkele panden in de Ardèche en zijn erfgename, zijn zus Elisabeth van Nieuwland, had van een jeugdvriend gehoord dat zich daar ergens een waardevol schilderij bevond, maar wel van een twijfelachtige oorsprong. 

Het was de zoon van Elisabeth, Bart van Nieuwland, en neef van de antiquair, die op onderzoek ging. "Eerst zochten we in het eerste huis, op de foute locatie. Op de tweede dag heb ik het persoonlijk en geheel per ongeluk gevonden, boven in een vals plafond in de kelder. Ik voelde het, heb het naar beneden gehaald en ik wist meteen dat het dat schilderij was."

Hoe was deze Jordaens in het bezit gekomen van de Nederlander? Neef Bart van Nieuwland legt uit: "Hij had het geschonken gekregen van een oude vriend uit Berlijn. Mijn oom had een vermoeden dat het schilderij 'een geschiedenis zou kunnen hebben'. Hij heeft er niets mee durven doen, uit angst voor de gevolgen. Hij heeft het verstopt en wilde er niets mee te maken hebben. Hij heeft het me wel verteld en gezegd: als ik er niet meer ben, zoek het maar en kijk maar wat je ermee doet."

Uiteindelijk legde de familie Van Nieuwland contact met de Nederlandse kunstgalerie Art Dumay. Die hoorde een belletje rinkelen en ging op onderzoek uit. Bleek dat het een schilderij van Jacob Jordaens was én dat het opgenomen was in de databank lootedart.belgium.be van de Belgische FOD Economie. 

Dat is een website waar kunstwerken op staan die in de nazi-tijd zijn gestolen of verdwenen. Dankzij de aangifte van de zoon van Joseph Scheppers - mét zwart-wit-foto - was er informatie te vinden over dit schilderij. Zij het dat het toen nog “toegeschreven” werd aan Jordaens.

Via de naam in de database kwam de Nederlandse kunsthandelaar terecht bij een van de kleinzonen van Joseph, Maximilien Scheppers. Hij kreeg out of the blue een telefoontje van de FOD Economie, en dacht eerst dat het om phishing ging. "Het was een grote verrassing; eerst dacht ik: wat is dat hier?"

Nadat de afstammelingen van de eigenaars waren gevonden, besliste de familie Van Nieuwland meteen om het werk terug te geven. "Daar hebben we geen seconde over getwijfeld. Omdat het niet van ons is. Het is roofkunst,” zegt Bart van Nieuwland. "We hebben een groot hart", voegt zijn moeder Elisabeth er aan toe.

"Heel mooi van hen", zegt Maximilien, de kleinzoon van Joseph Scheppers. De familie heeft het schilderij van Jordaens intussen laten restaureren en beraadt zich nu wat ermee zal gebeuren. "Wij zijn een redelijk grote familie. Joseph had 5 kinderen. We hebben een groep gemaakt waarin iedereen vertegenwoordigd is. We hebben nog niet beslist of het in de familie blijft of niet."

Volgens Joost Van der Auwera, ereconservator van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten KMSKB in Brussel en dé Jordaens-kenner is het schilderij zo’n 800.000 euro waard. Het was ook in relatief goede staat: "Er waren enkele lacunes in de lucht, wat verf die loskwam en enkele overschilderingen. Maar als men ziet hoe het is bewaard, dan heeft het deze lange rit van 80 jaar zeer goed doorstaan. Dat het verstopt zat in een 17e-eeuws gebouw met dikke muren heeft misschien geholpen."

Het is nog maar de eerste keer dat een gestolen kunstwerk aan (de nabestaanden van) de eigenaar kan worden gekoppeld dankzij de website van de FOD Economie , die sinds enkele jaren bestaat. Daar staan maar liefst 2.800 kunstvoorwerpen op, die nog altijd zoek zijn.

Joost Van der Auwera is wel optimistisch gestemd. In de museumwereld is er een grotere bewustwording van roofkunst. "In het KMSKB is er een persoon aangesteld om de herkomst van werken te onderzoeken uit de periode 1933-1945."

"Enkele jaren geleden is op die manier een schilderij van Lovis Corinth teruggegeven aan de Joodse eigenaars", gaat hij voort. "Ik denk wel dat we meer en meer stukken zullen vinden. We zijn op de goede weg, maar er is nog een lange weg te gaan."