Een primeur voor het KMSK in Brussel: de erfgenamen van de Joodse eigenaar van een schilderij van Lovis Corinth, dat door de nazi's in beslag was genomen, hebben het werk teruggekregen. Daar ging een lange internationale zoektocht aan vooraf. "Het bewijs dat justitie ook na 80 jaar kan zegevieren", zegt staatssecretaris voor wetenschapsbeleid Thomas Dermine (PS). Het KMSK zwengelt de discussie aan met een zaal vol werk van onbekende eigenaars. Elders in het museum is er een opmerkelijke naamsverandering. "Hoofd van een Moor" van Peter Paul Rubens wordt "Schets van een hoofd".
En toen werd schilderij van muur gehaald: KMSK Brussel geeft voor het eerst "roofkunst" terug aan Joodse eigenaars
Kristien Bonneure
Gepubliceerd:
De vele cameraploegen, fotografen en journalisten hielden de adem in, toen het schilderij “Bloemen” van Lovis Corinth van de muur werd gehaakt in het statige Koninklijk Museum voor Schone Kunsten (KMSK) in Brussel. Staatssecretaris voor wetenschapsbeleid Thomas Dermine (PS) nam de honneurs waar met witte handschoenen. Imke Gielen, advocate van de Joodse familie Mayer, nam het doek in ontvangst. Directeur Michel Draguet trok met een liniaal een streep door het werk in het museumregister. Einde van een pijnlijk hoofdstuk.
Het bewijs dat justitie na 80 jaar nog kan overwinnen
Thomas Dermine, staatssecretaris voor wetenschapsbeleid
Het belang van deze transactie kan niet worden overschat, vindt Thomas Dermine: “Wij hebben een kunstwerk dat geroofd was door de nazi’s aan een familie in Duitsland teruggegeven. Een heel belangrijk en symbolisch moment. Het bewijs dat justitie zelfs na meer dan 80 jaar kan overwinnen.”
“Bloemen” uit 1913 stelt een blauwe vaas met roze rozen voor. De schilder is de Duitser Lovis Corinth, die eerst impressionistisch werkte en later het expressionisme opzocht. Zijn latere werk werd door de nazi’s - o ironie - als ontaard bestempeld.
Hoe kwam dit schilderij in het KMSK in Brussel terecht? Een lang verhaal. Het was eigendom van het Joodse echtpaar Gustav en Emma Mayer. Zij vluchtten in 1938 weg uit Duitsland en reisden via Zwitserland en Italië naar België. Zelf staken ze nog verder het Kanaal over naar Groot-Brittannië, maar hun inboedel en kunstcollectie lieten ze achter in een opslagplaats in Brussel. De Duitse bezetter in België legde vanaf 1942 beslag op die kunstwerken, verduidelijkt de Duitse advocate Imke Gielen, die de familie Mayer vertegenwoordigt.
De Mayers raakten op die manier 30 schilderijen kwijt. Nu is het doek van Lovis Corinth terecht, maar "de andere schilderijen zijn nog altijd spoorloos. Helaas hebben we daar geen afbeeldingen van en is de zoektocht erg moeilijk,” zegt Imke Gielen.
Website met "roofkunst"
Na de Tweede Wereldoorlog was er in ons land een dienst Economische Recuperatie actief. Die vertrouwde kunstwerken waarvoor geen eigenaar werd gevonden, toe aan musea, zoals het KMSK in Brussel, in afwachting van een eigendomsclaim. Behalve de “Bloemen” van Corinth hangen in Brussel nog 24 andere schilderijen waarvan de oorsprong niet duidelijk is. Het KMSK heeft er enkele verzameld in een aparte zaal, om de discussie aan te zwengelen. "We vinden het niet erg om aan het grote publiek mee te delen dat we op dit moment meer vragen dan antwoorden hebben," zegt Francisca Vandepitte van het KMSK.
De FOD Economie lanceert ook een website met maar liefst 2.800 voorwerpen (schilderijen, beeldhouwwerken, meubelen, archeologische voorwerpen...) die door de nazi's werden geroofd in België, zowel bij privépersonen als uit openbare instellingen. De informatie is gebaseerd op de originele aangifteformulieren en andere archiefstukken van de voormalige dienst voor Economische Recuperatie.
Heel tevreden dat het vandaag bij de rechtmatige eigenaar terechtkomt
Francisca Vandepitte, KMSK Brussel
De zoektocht naar de familie Mayer heeft in elk geval lang geduurd. In 2008 zette het KMSK de “Bloemen” van Lovis Corinth op een website, met de vraag om de eigenaar te identificeren. Omgekeerd ging de familie Mayer ook zelf via het internet op zoek naar het verloren schilderij. Uiteindelijk was er in 2016 een match en heeft het tot nu geduurd voor het werk fysiek is overhandigd.
“Het was een lange procedure, een onderzoek dat we met zorgzame aandacht hebben gevoerd. Ik ben heel tevreden dat het vandaag bij de rechtmatige eigenaar terechtkomt,” zegt Francisca Vandepitte van het KMSK. Die er wel op wijst dat er nog veel historisch onderzoek nodig is, bijvoorbeeld naar de kunsthandel tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Er zijn negen erfgenamen van de familie Mayer; de achterkleinkinderen van Emma en Gustav wonen in Groot-Brittannië, de Verenigde Staten en Zuid-Afrika. Wat ze met de "Bloemen" van Lovis Corinth zullen doen, is niet bekend. Ook de waarde van het werk is niet bekendgemaakt; mogelijk gaat het om honderdduizenden euro's. De familie is in de jaren 70 vergoed door de Duitse regering voor het verlies van haar kunstcollectie; het bedrag voor de Lovis Corinth heeft de familie intussen terugbetaald, omdat het schilderij teruggegeven is.
"Nieuwe" titel voor Rubens
"Onze verzameling in vraag". Met die slagzin is een andere zaal van het KMSK in Brussel ingericht over Peter Paul Rubens, Constantin Meunier en het kolonialisme. Centraal staat het bekende werk van Peter Paul Rubens met een viervoudige afbeelding van dezelfde zwarte man, in verschillende poses.
Het is een prachtige olieverfschets, waar Rubens zelf geen titel aan gaf, "omdat hij die beschouwde als werkmateriaal, een voorstudie naar het leven," zegt Joost Vander Auwera, de net gepensioneerde Rubensspecialist van het KMSK. "Nu schatten we het hoger in dan zijn altaarstukken."
We gaan van een exclusieve naar een inclusieve titel van Rubens
Joost Vander Auwera - KMSK
In de 19e eeuw was het werk bekend als "Têtes de nègres" of "Negerkoppen", later als "Hoofd van een Moor" en nu krijgt de schets een neutrale titel: "Schets van een hoofd." Een historisch correcte titel, zegt Joost Vander Auwera.
"De gevoelslading van woorden verandert en titels evolueren nu eenmaal, voegt hij er aan toe. "Als openbare instelling moeten we daar alert voor zijn. We gaan van een exclusieve Rubens naar een inclusieve Rubens."
