Wat weten we over de Yantar, het Russische spionageschip dat plots overal in de Noordzee opduikt?

Deze week was het opnieuw zover. De Nederlandse en Britse marine escorteerden een Russisch spionageschip door de Noordzee. De Yantar bevond zich maandag in de exclusieve economische zone van het VK en de Britse marine onderschepte het schip ter hoogte van de ingang van het Kanaal.

Kort daarvoor – rond 15 januari - dook de Yantar nog op in de Middellandse Zee. Daar voer het in de omgeving van het Russische vrachtschip Ursa Major, dat daar ongeveer 3 weken voordien was gezonken. Aan boord van het schip waren onder andere 2 kranen die bestemd waren voor de haven van Vladivostok. 

En in november 2024 werd de Yantar nog uit Ierse en Britse territoriale wateren geëscorteerd nadat het gezien was “terwijl het boven kritieke onderzeese infrastructuur van het VK hing”, aldus de Britse minister van Defensie John Healey. 

De Yantar lijkt de laatste maanden wel erg vaak te verschijnen op opvallende plekken. Waarom is dat zo en wat doet het schip daar precies?

De Yantar is officieel een oceanografisch onderzoeksschip, maar zit in realiteit boordevol bewakingsapparatuur. Zo beschikt het schip over onderwaterdrones die tot 6.000 meter diep kunnen gaan. Mogelijk brengt de Yantar onderzeese kabels en pijpleidingen in kaart.

Het schip werd gebouwd in de haven van Kaliningrad en maakt deel uit van een serie onderzoeksschepen die “Project 22010” wordt genoemd. Volgens de Britse omroep BBC is de Yantar zo’n 108 meter lang, met een bemanning van ongeveer 60 personen. 

“De Yantar behoort tot de GUGI-vloot van Rusland”, zegt onze Cel Maritieme Beveiliging, een van de partners van het Maritiem Informatiekruispunt (MIK), aan VRT NWS.

“Dat is een dienst die zich al jaren bezighoudt met diepzeeonderzoek, maar het is algemeen geweten dat deze schepen ingezet worden voor spionageactiviteiten. Ook op grote dieptes in internationale wateren.” 

In 2015 werd het schip in gebruik genomen en sindsdien is het al op erg verschillende plekken opgedoken. “De Yantar wordt dus al lang opgevolgd”, aldus onze Cel Maritieme Beveiliging.

“Er zijn meerdere waarnemingen van het schip in de nabijheid van onderwaterkabels. Dat is ook al gebeurd in de internationale wateren, waar de kabels op zeer grote diepte liggen”, aldus de Cel Maritieme Beveiliging. 

“Het schip wordt soms ook voor andere activiteiten ingezet”, zegt de Cel Maritieme Beveiliging. “Zo was het in 2017 betrokken bij de zoektocht naar de onderzeeboot Ara San Juan die gezonken was voor de kust van Argentinië.”

De BBC schrijft – op basis van een nieuwsbericht van het Russische parlement uit 2017 - over nog een andere reddingsactie. Zo zou de Yantar 2 Russische gevechtsvliegtuigen hebben gevonden toen die in 2016, tijdens de oorlog in Syrië, waren neergestort in de Middellandse Zee. 

De Yantar “haalde op tijd geheime apparatuur uit de vliegtuigen”, zegt het nieuwsbericht.

Maar het vaakst wordt er in de media gerapporteerd over mogelijke acties van spionage door de Yantar. Zo schrijft de BBC dat het schip in 2016 al verdacht werd van rond te hangen boven onderzeese communicatiekabels voor de Syrische kust, waaronder enkele verbindingen met Europa.

Voordien – rond oktober 2015 – rapporteerde de Amerikaanse krant The New York Times al over de Yantar toen het schip langzaam voor de oostkust van de VS op weg naar Cuba was gevaren. Dat trage varen gebeurde boven een grote kabel die eindigt in de buurt van een Amerikaanse marinebasis.

De Yantar wordt met andere woorden scherp in het oog gehouden. Het viel dan ook meteen op toen het schip een week geleden naar de plek voer waar het Russische vrachtschip Ursa Major was gezonken.

Waarom de Yantar naar die plek voer, is niet geweten. Maar volgens James Droxford, een oud-officier van de marine- en inlichtingendiensten en zelfstandig maritiem analist, is het niet zo verwonderlijk dat de Yantar op dezelfde plek verscheen.

“We mogen niet vergeten dat de Ursa Major op het moment van zinken bezig was met een militaire logistieke missie. Hoogstwaarschijnlijk vervoerde het schip gevoelige militaire apparatuur en documenten, zoals cryptografische codes of communicatieapparatuur die Rusland zal willen vernietigen of terughalen”, schrijft hij op zijn website. 

Of een andere optie: “Als alternatief, omdat de Ursa Major tussen twee militaire havens voer, bestaat de mogelijkheid dat het schip apparatuur (…) van gevoelige aard vervoerde die Rusland zou willen beschermen. Als deze niet (…) kunnen worden teruggebracht, is een gecontroleerde vernietiging van deze voorwerpen de meest waarschijnlijke actie”, suggereert Droxford.

Voor geen van de verklaringen is voorlopig echter bewijs. In ieder geval hielden verschillende schepen en vliegtuigen van de NAVO de Yantar in de Middellandse Zee in het oog.

Op de 10 jaar tijd dat de Yantar actief is, is het al meerdere keren door de (bredere) Noordzee gevaren, zegt onze Cel Maritieme Beveiliging. 

“Het Maritiem Informatiekruispunt is steeds op de hoogte van de doorvaart van de Yantar en zal het schip dan ook altijd volgen”, klinkt het. “In overleg met de andere Noordzeelanden wordt ook altijd monitoring op zee voorzien door patrouillevaartuigen.”

Dat is wat een aantal dagen geleden ook gebeurde toen de Nederlandse en Britse marine het Russische schip door de Noordzee escorteerden. Ook de Belgische patrouillevaartuigen stonden paraat om te vermijden dat het schip onopgemerkt door de Noordzee zou varen.

Duikt het schip ook vaker op dan vroeger? De Britse minister van Defensie John Healey zei in ieder geval dat het “opnieuw een voorbeeld was van de toenemende Russische agressie.”

“Ik wilde ook dat president Poetin deze boodschap zou horen: we zien jullie, we weten wat jullie doen en we zullen niet terugdeinzen voor krachtige actie om dit land te beschermen.”

De Russische ambassade in Londen deed de opmerkingen  van de minister van Defensie af als “absoluut ongegrond”.

Volgens de Cel Maritieme Beveiliging is “de Yantar al 10 jaar operationeel (…) en dus niet abnormaal dat het vaak wordt gesignaleerd. Dat het nu méér onder de aandacht komt, is vermoedelijk omdat het onderwerp op zich meer aandacht krijgt.”

“We merken inderdaad dat er op meerdere vlakken – en dus ook op het maritieme – wel een toename is van non-friendly activiteiten.”