Van de Kringwinkel naar het museum: KMSKA Antwerpen krijgt een vintage Ensor 

Koffiekopjes, kookpotten, kasten of kaders: kringloopwinkels krijgen bergen spullen binnen, waarvan een deel weer een nieuwe eigenaar krijgt.  In het sorteercentrum van de Kringwinkels in Antwerpen dook onlangs iets heel bijzonders op. Toen medewerkster Charlotte Pleysier een onooglijk lijstje met een prent onder ogen kreeg, zag ze er de hand van James Ensor in.

“Wij hebben een onlineteam van 8 mensen die alle binnengebrachte kunst evalueren op kwaliteit,” legt Lander Janssens uit, commercieel directeur van de Antwerpse Kringwinkels. Dat team stak de koppen bij elkaar en vroeg advies aan veilinghuis Bernaerts. Het bleek écht een ets van Ensor te zijn. En ook Herwig Todts van het KMSKA, dé Ensor-expert, was formeel: “Niet alleen gebruikt Ensor een herkenbare soort papier, hij had ook de gewoonte om zijn etsen met potlood te signeren en te dateren.” 

Opmerkelijk: de Kringwinkel heeft besloten om de Ensor-ets niet te verkopen, maar te schenken aan het KMSKA. “Zodat het publiek er eeuwig van kan genieten,” zegt Lander Janssens. “Wij zijn een vzw die mensen en dingen een tweede kans probeert te geven. We willen iedereen het recht gunnen om gelukkig te zijn.” Als de ets in het museum hangt, dan heeft iedereen er iets aan. “Veel meer dan wanneer ze bij iemand terechtkomt die genoeg centen heeft, en waar het dan in de spreekwoordelijke keuken boven het aanrecht hangt.”   

Bij het KMSKA zijn ze in hun nopjes met de schenking. Directeur Carmen Willems noemt het “een zeer mooi circulair verhaal”. De Ensor-ets wordt meteen opgehangen in de tentoonstelling ‘Ensors stoutste dromen’, die aan zijn laatste week toe is. “Het is natuurlijk een delicaat werk dat we niet permanent kunnen tonen.” Het KMSKA was net voor de kerstvakantie op de hoogte gebracht van de vondst in de Kringwinkel. “Net op tijd voor de eindspurt van het Ensorjaar.”  

De kleine ets van James Ensor heet  ‘Le meuble hanté’, ‘Het betoverde meubel’.  Je ziet rechts vooraan een jongeman die naar een antieke kast kijkt, waarachter een geraamte komt piepen. Er zijn ook enkele typische Ensor-maskers aanwezig.

Vintage Ensor, dit spookachtige tafereel. Maar het was wel degelijk uit het leven gegrepen. Ensor was goed bevriend met het koppel Ernest Rousseau en Mariëtte Hannon uit Brussel, die hem ook ondersteunden. In hun woonkamer stonden antieke kasten zoals op de prent van Ensor. En ze hadden een skelet in huis, Aglaë genaamd. “Daar haalden ze macabere grapjes mee uit,” zegt KMSKA-directeur Carmen Willems. "En dat is wat Ensor afbeeldt: een skelet dat oppopt achter een rijkelijk versierde kast.”  

‘Le meuble hanté’ dateert uit 1888, de periode waarin Ensor zich voluit met grafiek bezighield. De vondst in de Kringwinkel is bijzonder, maar de prent zelf is niet uniek. Er zitten ook exemplaren in de collecties van andere musea zoals Mu.ZEE, MSK en KBR. En nu dus ook in het KMSKA in Antwerpen.

De titel ‘Le meuble hanté’ komt vaker voor in het werk van James Ensor, zegt KSMKA-expert Herwig Todts. “Er was een schilderij dat werd vernietigd tijdens de Eerste Wereldoorlog en een tekening die op dit moment te zien is in de tentoonstelling ‘Ensors stoutste dromen’ in het KMSKA." En er is de reeks etsen, waaronder die uit de Kringwinkel.

Toen de schenking beklonken was, kwam de ets van Ensor terecht in het depot van het KMSKA, in de goede handen van papierrestauratrice Veerle Vercammen. “Het werk was ingelijst in een minuscuul klein lijstje, waarvan de passe-partout bruin en gespikkeld was. Eerst hebben we het uitgelijst om te kijken of er geen beestjes inzaten. Dat was gelukkig niet zo. Daarna zijn foto’s genomen.”

De ets is in een goede toestand, zegt Vercammen. “De inkt is zeer goed behouden. Je ziet misschien enkele wazige vlekken, maar dat was de manier van werken van Ensor.” Het grootste probleem is dat de ets op een karton is gekleefd, dat niet zuurvrij is. Dat zal later worden aangepakt.

Eerst is de ets in een nieuwe lijst gestoken om nog enkele dagen aan het publiek getoond te worden. Daarna verdwijnt ze in een ladenkast. Zo’n ets mag op 5 jaar tijd hoogstens 6 maanden aan gedempt licht blootgesteld worden.

Van de Kringwinkel naar het museum: het is een mooi verhaal. Maar het blijft een raadsel waar de ets het laatst aan de muur heeft gehangen. “Dat valt absoluut niet meer te traceren,” zegt Lander Janssens van de Antwerpse Kringwinkels. De goederen worden anoniem binnengebracht.

Maar stel nu dat iemand dit werkje herkent? Dat het pakweg in de woonkamer van iemands oma hing? Kan die dan nog aanspraak maken op de ets? “Gegeven is gegeven,” zegt Lander Janssens. Op het moment dat je spullen aan de Kringwinkel geeft, wordt de Kringwinkel eigenaar. En die heeft de ets aan het KMSKA geschonken, de nieuwe eigenaar. Enkel met een eigendomscertificaat in de hand zou iemand het werk kunnen claimen.

De laatste week is aangebroken van het Ensorjaar en van de tentoonstelling ‘Ensors stoutse dromen’ in het KMSKA. Daar zijn nu al meer dan 250.000 mensen naar komen kijken. Directeur Carmen Willems noemt het “een onverhoopt grote opkomst. Een ongelooflijke opsteker ook, want toen Antwerpen de fakkel overnam van Brussel en Oostende vreesden sommigen voor Ensormoeheid. Wij ervaren het tegendeel.”

Niet enkel de werken van Ensor en van belangrijke tijdgenoten gingen over de tongen, ook de vormgeving van de tentoonstelling. “Een Ensoriaanse beleving, een gedurfde keuze,” blikt Carmen Willems terug. Sommige mensen vonden de scenografie te druk. “Wij willen een breed publiek bereiken, niet enkel de kenners, “weerlegt Willems de kritiek. 

Oordeel vooral zelf: je hebt nog enkele dagen om het met eigen ogen te ervaren. De expo loopt tot en met zondag 19 januari; en op zaterdag is het KMSKA open van 8 uur ’s ochtends tot middernacht.

Voor de fans van het grafisch werk van Ensor is er ook de expo ‘Ensors staten van verbeelding’ in het Museum Plantin-Moretus, een boeiende inkijk in het atelier van Ensor.

Welke technieken hij gebruikte, hoe hij experimenteerde (en knoeide!) en wie zijn voorbeelden waren: het is alsof je over zijn schouder kan meekijken. Ook tot en met zondag 19 januari te zien.