"We kijken over de schouder van de kunstenaar mee": unieke etsen van James Ensor te zien

Het Ensorjaar wordt afgesloten met maar liefst 4 tentoonstellingen in Antwerpen. Een mooie aanvulling op de schilderijen in het KMSKA vormt de expo 'Ensors staten van verbeelding' in Museum Plantin-Moretus, met een ruime selectie gedrukte prenten en tekeningen van de meester. Conservator Willemijn Stammis wijst al meteen enthousiast een hoogtepunt aan. 

Van zijn beroemde schilderij 'De intocht van Christus in Brussel' - dat tegenwoordig in Los Angeles hangt - maakte Ensor later een ets. Dat is een afdruk van een tekening die met een bijtend middel in een koperen plaat is "geëtst". In Antwerpen is nu de originele koperplaat te zien, en 3 versies van de gedrukte prent, 3 'staten' in het jargon. Tussendoor heeft Ensor wijzigingen aangebracht, zegt Willemijn Stammis: "een gezichtje bijgetekend, of een letter veranderd". Een reclamebord voor 'Colmans Mustart' met een t wordt 'Colmans Mustard' met een d.

"Heel veel grafici werken naar een bepaald doel toe, om een perfect kunstwerk te maken. Wat zo mooi is aan de prentkunst van Ensor is dat alle tussenstappen net zo belangrijk zijn. Hij gebruikt de proefdrukken en maakt van al die tussenfases unieke werken. Met vaak grappige, zelfs schunnige toevoegingen. Heel Ensoriaans", verduidelijkt Willemijn Stammis.

Als toeschouwer zie je al die verschillende versies naast elkaar, en kun je kijken, vergelijken en 'de 7 verschillen zoeken'. Scherp kijken is ook aangewezen bij 'de 'trillende kathedraal', een beroemd beeld van Ensor dat hij blijkbaar ooit eens 2 keer over elkaar heen heeft gedrukt. De lijntjes lijken te beven.

Op zijn 26e begint James Ensor etsen te maken. Hij bewondert grote voorgangers als Rembrandt, die speelt met donker en licht. "Ensor is een echte tekenaar en het tekenen op een koperen etsplaat gaat hem goed af", maar voor het technische aspect moet hij een beroep doen op een bevriende graficus in Brussel.

Enkele jaren later begint Ensor zelf te experimenteren, soms met wilde effecten tot gevolg. "Mijn hand is zwavelgeel en ik heb 2 broeken en 1 gilet verpest", schrijft hij in een brief. Hij had het zuur niet genoeg verdund.

'Sterrenhemel boven een kerkhof' is zo'n experiment, waarbij het zuur te sterk heeft ingebeten op de etsplaat. De sterrenhemel is een soort nucleaire explosie geworden. "En toch zou ik dit geen mislukking noemen," lacht Willemijn Stammis, "het is een mooi en origineel werk."

Etsen is geen exacte wetenschap; het toeval speelt soms een rol. Van deze 'Sterrenhemel' is begin dit jaar trouwens nog een zeldzame druk aangetroffen in het gemeentehuis van Koekelberg, in een doos. Een echte schat op zolder.

Het prentenkabinet van Museum Plantin-Moretus heeft een enorme collectie moderne prenten, waaronder ruim 200 bladen van Ensor, zowel gedrukte prenten als tekeningen. Een ruime greep daaruit is te bewonderen in deze tentoonstelling. 

"Dit geeft echt een blik op zijn creatieproces. We kijken over Ensors schouder en volgen hem van de voortekening tot aan de etsplaat en het drukken. Het zijn unieke drukken, soms op gekleurd satijn of perkament, of met de hand ingekleurd. Iets wat heel zeldzaam is en bijna nooit getoond kan worden."

Ook het Groeningemuseum in Brugge toont een 30-tal prenten en tekeningen van James Ensor, waarvan sommige nog niet eerder werden tentoongesteld. Onder meer de recent aangekochte ingekleurde ets 'De dood overheerst de hoofdzonden'. Het satirische album 'De hoofdzonden' zal voor het eerst in zijn geheel worden getoond.