Geen meningen kortwieken, wel beweringen aan feiten toetsen: dit is wat factcheckers écht doen

De aankondiging van Zuckerberg dat Meta de samenwerking met factcheckers stopzet, leidde tot heel wat reactie. Onder anderen Assita Kanko, Europarlementslid voor de N-VA juicht de beslissing toe. Volgens haar is het inzetten van “factcheckers … die niet factchecken, maar alleen maar opinies censureren, een slechte zaak voor de democratie en voor de vrijheid van meningsuiting.”  

Dat is helemaal niet wat de factcheckers die met Meta samenwerken doen, reageert Jan Jagers in Het Uur van de Waarheid. Jagers is oprichter van deCheckers en chef factchecking bij Knack . Knack zit sinds 2020 in het factcheckingprogramma van Meta. 

“Dat factcheckers meningen checken, is klinkklare onzin”, aldus Jagers. “Wat wij doen is onafhankelijk berichten, claims, feitelijke uitspraken, beelden en filmpjes selecteren die viraal gaan en waar de feitelijkheid van in twijfel wordt getrokken. Die gaan we onderzoeken met alle mogelijkheden die we als journalist hebben. We formuleren dan een conclusie en publiceren een factcheck. Facebook zal die dan gebruiken om te doen wat zij vinden wat hun platformen nodig hebben.” 

Dat factcheckorganisaties niet beslissen wat er gebeurt met de inhoud die ze controleren, benadrukken ook internationale factcheckorganisaties. In een open brief zegt het International Fact-Checking Network (IFCN) dat Meta factcheckers “nooit de mogelijkheid of de autoriteit heeft gegeven om inhoud of accounts te verwijderen.” Dat staat ook zo te lezen op de website van Meta zelf over het factcheckprogramma. 

“Mensen hebben dan het idee dat het factcheckers zijn die hen iets ontzeggen, terwijl het eigenlijk Facebook is die beslist”, aldus Jagers. “We hebben vanuit de factcheckcommunity ook wel al voorstellen gedaan om dat een beetje anders aan te pakken. Helaas is daar door Zuckerberg nooit fatsoenlijk op gereageerd.“

Volgens Zuckerberg zijn de factcheckers die inhoud beoordelen op Facebook te veel politiek vooringenomen. Ook dit spreekt Jagers tegen: “De factcheckers waar Meta mee samenwerkt moeten gecertificeerd zijn bij het IFCN. Een belangrijk criterium om gecertificeerd te zijn, gaat over politieke gekleurdheid . Je moet aantonen dat je je checks niet op een deel van het politieke spectrum toespitst. Het moet rechts, links, centrum zijn en over verschillende thema’s gaan. Die criteria worden elk jaar opnieuw gecontroleerd.”

Het IFCN zegt ook nooit opmerkingen van Meta te hebben gekregen bij deze standaarden. “In plaats van deze standaarden in twijfel te trekken, heeft Meta consequent hun strengheid en effectiviteit geprezen. Nog maar een jaar geleden breidde Meta het programma uit naar het sociale medium Threads.”

Jagers benadrukt dat wat factcheckers doen niet het controleren van meningen is, maar van feitelijke beweringen. “Neem het voorbeeld: ‘Ik ben voor het bouwen van meer gevangenissen.’ Dat is een mening. Daar kan je voor of tegen zijn. Dat kan je niet checken. Wat je wel kan checken is iemand die zegt: ‘Er zijn X aantal plaatsen te kort in de gevangenissen. Dus ik wil er meer bouwen.’ Wat je dan kan checken is: ‘X aantal plaatsen te kort.’ Dat is waar factcheckers zich mee bezighouden.”

Maar wie controleert dat wat factcheckers zeggen wel klopt? Jagers: “Het antwoord op de vraag ‘wie checkt de factcheckers?’ is: het publiek. Jijzelf.” Een van de belangrijke criteria die het IFCN oplegt aan factcheckers is transparant bronnen weergeven. Alles wat in een factcheckartikel staat, moet onafhankelijk gecontroleerd kunnen worden door het publiek. 

“Zo kan je dat onderzoek als gebruiker van a tot z overdoen. Dan kan je je daarna afvragen of je het een redelijke conclusie vindt, of er anders over denkt. We proberen niet meer of minder te doen dan mensen extra informatie te geven om hun eigen opinie op een feitelijk, gegronde manier te onderbouwen.” 

Voor Jan Jagers blijft factchecken essentieel voor het publiek debat, ook als Meta stopt met hun factcheckprogramma . “Iets wat we Zuckerberg overigens niet kunnen verwijten: hij is een ondernemer. En ondernemers hebben een doel en dat is winst maken. En winst gaat voor op het algemeen belang. Maar wie waarheid in het publieke debat belangrijk vindt, moet zich goed beraden welke impact dit kan hebben en hoe we het algemeen belang kunnen verdedigen. 

Factchecking is volgens Jagers ook onderdeel van een nationaal veiligheidsbeleid. Hij verwijst hiervoor naar de inspanningen van onder andere Rusland om onze publieke opinie te beïnvloeden. “Rusland zet zelf campagnes op om de legitimiteit en geloofwaardigheid van factcheckers te ondergraven. Zij zien factcheckers als een vijand die ze moeten bestrijden. Het is dus helder dat een land als België, maar ook Europa, factchecking moet ondersteunen.”