Aarde bereikte 1,6 graden opwarming in 2024: "Het gaat zeer hard, maar oplossingen liggen op tafel"

"We staan voor een monumentale uitdaging." Dat zei Carlo Buontempo van de Europese klimaatdienst Copernicus toen de organisatie haar nieuwe jaarrapport gisteren voorstelde aan de pers. Want elk jaar worden de cijfers meer uitgesproken. 

We wisten al van begin november vorig jaar dat we voor het eerst met een heel kalenderjaar door de barrière van anderhalve graad opwarming zouden breken - eerder deden we dat al voor een periode van 12 opeenvolgende maanden - maar nu blijkt de marge toch behoorlijk groot. 

Het cijfer van 1,6 graden extra geeft een gemiddelde voor de hele aarde aan, met de bufferende werking van de oceanen. Elk verschil van zelfs maar een tiende van een graad is daarom een groot verschil. 

VUB-professor Wim Thiery schetst de zaken als volgt: "Het is een zeer hoge waarde, want dit gaat over het wereldwijde gemiddelde, over alle landen en oceanen samen. Kleine verschillen in temperatuur daar, vertegenwoordigen een enorme hoeveelheid energie die opgeslagen is in ons klimaatsysteem. Dat veroorzaakt veel meer schade en klimaatextremen."  

Samantha Burgess en Carlo Buontempo, klimaatspecialisten bij Copernicus, benadrukken dat de massale uitstoot van broeikasgassen de grootste oorzaak is van de alarmerende cijfers. 

Het terugkerende weerfenomeen El Niño speelde ook een rol, maar minder. Het veroorzaakt altijd een tijdelijke (extra) opwarming, maar beleefde zijn hoogtepunt in december 2023 en doofde vorig jaar na de lente verder uit. "Het was zeker ook niet de zwaarste El Niño." 

Toch was het dus een absoluut recordjaar, zoals op onderstaande grafiek te zien is. Daaruit blijkt ook dat de 10 warmste jaren ooit gemeten, allemaal de voorbije 10 jaar vielen. Bovendien komen het jaar 2023 en 2024 samen gemiddeld ook boven de anderhalve graad uit. 

"Het toont dat het zeer hard gaat met de klimaatopwarming", zegt Wim Thiery over het nieuwste rapport. "We warmen op met een sneltreinvaart. Binnenkort zullen we ook de drempel van anderhalve graad systematisch doorbreken, en niet enkel meer in een individueel jaar." 

Het betekent dat de wereldkaart opnieuw oranje tot rood kleurt. De onderstaande kaart toont hoeveel hoger (oranje tot rood) of lager (lichtblauw tot donkerblauw) de temperaturen in de wereld vorig jaar lagen, vergeleken met het gemiddelde voor de periode 1991-2020. Copernicus gebruikte voor de kaart  een massa aan verschillende datasets van meetstations, schepen, weerballonnen, vliegtuigen en satellieten en legde die daarna samen.

Ook voor Europa was 2024 het warmste jaar ooit gemeten, al is dat vooral te wijten aan hittegolven in het oosten van Europa en delen van Zuid-Europa. De klimaatopwarming in Europa gaat 2x zo snel als de algemene, wereldwijde klimaatopwarming. 

Experts benadrukken dat we nog altijd veel in de hand hebben. Hoeveel de wereldbol verder zal verkleuren, zal afhangen van hoe snel we met ons allen af raken van fossiele brandstoffen en minder broeikasgassen gaan uitstoten. 

Waarom is die verdere opwarming zo'n probleem, en waarom moeten we dringend de uitstoot van broeikasgassen aanpakken? Samantha Burgess zegt waar het op staat: "Het betekent nooit geziene hittegolven en zware regenval, en miserie voor miljoenen mensen."

Lange droge periodes, al dan niet in combinatie met hoge temperaturen, kunnen oogsten doen mislukken en natuurbranden in de hand werken. Momenteel zijn er bijvoorbeeld grote natuurbranden in de regio van Los Angeles, vroeg in de maand januari, waarin ook de klimaatverstoring een rol speelt. 

Dat de planeet verder opwarmt, betekent dat die weersextremen frequenter kunnen voorkomen én intenser kunnen zijn. Zo telde 2024 opnieuw meer dagen met hittestress in grotere gebieden, en meer dagen met een groot risico op natuurbranden. 

Ook in Europa en België gaan we dat voelen. Europa telde in 2024 een record aan stormen met een naam, en er waren de waterbommen in Oost-Europa (met storm Boris) en in Valencia. 

Is het doel van het klimaatakkoord van Parijs - de opwarming van de aarde beperkt houden tot ruim onder de 2 graden Celsius, en liefst tot anderhalve graad - nu verloren? In theorie nog niet, want Parijs gaat over een structurele opwarming over de langere termijn, bijvoorbeeld 20 jaar. 

Wetenschappers geven wel toe dat Parijs heel moeilijk wordt. Samantha Burgess zei daarover: "Als 1,5 graden niet lukt, dan moet je streven naar een beperking tot 1,51 graden." Lees: het loslaten van de anderhalve graad is gevaarlijk in de zin dat er dan (door de beleidsmakers) misschien gemakshalve zal worden gestreefd naar 2 graden. Bovendien telt elk tiende van een graad. 

"Binnenkort gaan we de grens van de anderhalve graad van het Parijsakkoord ook systematisch doorbreken", zegt ook Thiery. 

Een heel belangrijke factor voor ons weer en ons klimaat blijft de oceaan. De oppervlaktetemperatuur van de zeeën en oceanen blijft heel hoog, zoals onderstaande kaart aantoont. Het betekent dat de opgeslagen energie in de oceanen hoog blijft, en stormen zwaarder kunnen uitvallen. Ook kan het harder regenen. 

Samantha Burgess had over de oceanen goed en slecht nieuws. "We zien op het einde van 2024 een lichte afkoeling, wat goed nieuws is. Tegelijk zouden we in een neutrale toestand komen wat betreft El Niño of La Niña, wat ook goed nieuws is."

Anderzijds moeten wetenschappers toegeven dat de opwarming van de oceanen zoals die zich de voorbije 2 jaar heeft doorgezet, niet helemaal voorzien was in de wiskundige modellen. Het blijft een factor om extra nauwgezet in het oog te houden. 

Wat krijgen we komend jaar? Burgess verwacht dat 2025 in de top 3 van warmste jaren zal komen, na 2024 en 2023. "Maar het antwoord zal van de oceanen komen", zegt ze. De verwachting is wel dat het nieuwe jaar niet zo hoog zal pieken als 2024, dat een enorm record neerzette. 

Het Middellandse Zeegebied zal de komende jaren nog droger en warmer worden, verwachten klimaatwetenschappers. In het noorden van Europa gaat er in de herfst en de winter wellicht meer regen vallen. 

Hoe sneller we erin slagen de uitstoot van broeikasgassen te beperken, hoe meer we de latere impact nog in de hand kunnen houden.

"We hebben vandaag alle oplossingen op tafel liggen om dit probleem te stabiliseren. Alle technologieën zijn voorhanden, en we hebben de financiële middelen om die massaal te gaan uitrollen", weet Wim Thiery.

"Groene energie doet het goed, maar pas als we op een netto nuluitstoot komen, zal het probleem zich stabiliseren. We moeten dus doorpakken op die klimaatactie, en op die extra maatregelen voor de reductie van de uitstoot."