Hoe ongezond is eenzaamheid? "Eenzame mensen worden sneller ziek en genezen moeilijker"

Eenzaamheid is ongezond. Niet alleen mentaal, maar ook lichamelijk. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beschouwt eenzaamheid als een belangrijk probleem voor de volksgezondheid en stelt dat de effecten zelfs vergelijkbaar zijn met roken, overgewicht en te weinig bewegen. Uit een grote overzichtsstudie blijkt dat eenzaamheid en sociaal isolement respectievelijk 14 en 32 procent meer risico geven op vroegtijdig overlijden.

Dat was ook een vaststelling voor VRT NWS-journaliste en psychologe Leslie Hodge, die het boek 'Eenzaam tussen mensen' schreef. "Ik merkte dat veel mensen worstelen met eenzaamheid. Niet alleen als psychologe, ik merkte het ook in mijn omgeving."

"Uit tientallen wetenschappelijke studies blijkt dat eenzaamheid niet alleen een gevoel is, maar dat het ook effecten heeft op je levensverwachting, hoe snel je verkouden wordt, hoe vatbaar je bent voor bijvoorbeeld hart- en vaatziekten, dementie, enzovoort. Er zijn heel wat negatieve gezondheidseffecten."

Ook sociologe Anja Declercq (KU Leuven) kent de impact van eenzaamheid. "Het is zelfs zo dat mensen die zich eenzaam voelen, moeilijker herstellen."

"Zo bleek tijdens de coronapandemie dat patiënten die met een besmetting in het ziekenhuis belandden en zich vaak eenzaam voelden, moeilijker herstelden en vaker overleden dan mensen die niet eenzaam zijn. Hetzelfde zien we bij mensen met andere infecties of bijvoorbeeld na een beroerte."

"Het is ook bekend dat sociale interacties helpen om dementie te voorkomen", zegt Declercq. "We weten dat het beter is voor de hersenen dan bijvoorbeeld te puzzelen."

Voor een verklaring moeten we terug naar de oertijd. "Mensen zijn groepsdieren. In de prehistorie had je meer kans om te overleven als je in groep was", zegt Hodge. "Het is dus logisch dat eenzaamheid en isolatie een onaangenaam en onveilig gevoel veroorzaken. Met stress tot gevolg."

"De chemische reactie die eenzaamheid in je lichaam veroorzaakt, is identiek aan wat er gebeurt als er acuut gevaar dreigt: de bekende vecht- of vluchtreactie", zegt Declercq. "Het lichaam maakt stresshormonen aan, de bloeddruk en hartslag gaan omhoog, de zintuigen worden scherper…  Al de energie wordt gebruikt om het lichaam voor te bereiden om te vechten of te vluchten."

Het is die automatische reflex die ons als soort heeft geholpen om te overleven en die nog altijd nuttig is. Maar je lichaam moet nadien de tijd krijgen om weer tot rust te komen. En daar knelt het schoentje.

"Eenzaamheid hoort bij het leven, iedereen voelt zich wel eens eenzaam", zegt Hodge. "Maar het wordt problematisch als je je dag na dag, jaar in jaar uit eenzaam voelt. Chronische eenzaamheid wordt dan chronische stress, en dat leidt onder meer tot slaapproblemen, een verminderde immuniteit, hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten enzovoort."

Chronische stress is maar één van de verklaringen. Eenzaamheid gaat vaak ook gepaard met minder goede eet- en leefgewoonten. "Wie zich niet goed voelt, grijpt sneller naar vet- en suikerrijke voeding en is minder geneigd om gezond te koken", zegt Declercq. 

Uit onderzoek blijkt ook dat eenzaamheid meer doet roken en meer alcohol doet drinken, minder fruit en groenten doet eten en minder doet bewegen. Factoren die op hun beurt leiden tot meer risico op hart- en vaatziekten, obesitas en suikerziekte.

Eenzaamheid is niet voor niets het thema van De Warmste Week dit jaar. De solidariteitsactie zet in op projecten die mensen met elkaar verbinden. Want langdurige eenzaamheid leidt vaak tot nog meer eenzaamheid.

"Eenzaamheid werkt in 2 richtingen", zegt Declercq. "Als je eenzaam bent, word je sneller ziek. Maar als je ziek bent, word je ook sneller eenzaam. Zeker als het ziektes zijn die met stigmatisering gepaard gaan."

"Als je kanker hebt, zullen er nog wel mensen op bezoek komen. Maar als het over psychische problemen gaat, dan zijn er veel mensen die niet goed weten hoe ze daarop moeten reageren en dan komen ze niet op bezoek. Zo raak je misschien vrienden en kennissen kwijt en raak je meer geïsoleerd."

"Eenzaamheid is ook sterk verbonden met armoede. Wie arm is, dreigt sneller in eenzaamheid te komen. Je kan bijvoorbeeld niet mee met vrienden op restaurant, omdat je er het geld niet voor hebt. Omgekeerd, als je eenzaam bent, word je vaker ziek. Je kan niet gaan werken, wat ook een impact heeft op je inkomen. Zo kom je in een neerwaartse spiraal terecht."

De gouden regel als je je eenzaam voelt, is: zoek mensen op. Al is dat makkelijker gezegd dan gedaan. "Hoe langer mensen in eenzaamheid zitten, hoe meer ze een muur rond zichzelf gaan optrekken en zich gaan terugtrekken uit de maatschappij", zegt Hodge.

"Ze krijgen een vertekende, negatievere blik op de wereld, en worden achterdochtiger en argwanender naar sociale relaties toe. Daardoor gaan ze sneller uitnodigingen afslaan, omdat ze het bijvoorbeeld niet vertrouwen. Daarom is het zo moeilijk om mensen uit hun sociaal isolement te krijgen."

"Als je eenzaam bent, heb je de neiging om je je terug te trekken. Maar eigenlijk zou je eenzaamheid als alarmsignaal moeten zien, net zoals honger en dorst", zegt Hodge.

"Als je honger hebt, ga je iets eten. Als je dorst hebt, ga je iets drinken. Als je je eenzaam voelt, zou je sociaal contact moeten opzoeken. Niet via digitale kanalen, maar echt menselijk contact."

"Sociale media kunnen helpen om in contact te komen met andere mensen, maar fysiek contact blijft het allerbelangrijkst. Die fysieke aanwezigheid maakt echt een groot verschil in de manier waarop je als mens reageert."

"Gelukshormonen zoals oxytocine komen veel sneller vrij bij fysiek contact dan bij interacties op afstand. Een mailtje of sms’je sturen, is niet voldoende, als remedie tegen eenzaamheid moet je echt samenkomen met mensen die je graag hebt."