Bij heel wat diersoorten, zoals vissen of chimpansees, zijn de oudjes veel waardevoller dan lang werd aangenomen. Ze brengen bijvoorbeeld meer nakomelingen op de wereld of zorgen er beter voor. Doordat ze een vat vol levenservaring zijn, is hun hele leefgroep bovendien beter gewapend tegen rampspoed. Enkele ecologen pleiten er daarom voor om die oudere dieren beter te beschermen.
Oude dieren zijn van onschatbare waarde voor hun soortgenoten: "Chimpansee-venten vinden rotte tanden en vlekjes extra aantrekkelijk"
Een team van ecologen kamde met behulp van artificiële intelligentie 9.000 studies uit over het effect van oudere dieren op de populatie waarin ze leven. Die studies brachten hen naar diersoorten en habitats over de hele wereld, van chimpansees en kaketoes over zeilvissen tot orka's en diepzeesponzen. Ze publiceerden hun bevindingen in het wetenschappelijke tijdschrift Science.
Omdat onderzoek naar veroudering meestal focust op de negatieve gevolgen, gingen zij op zoek naar de voordelen. Ze waren in het bijzonder geïnteresseerd in de voordelen voor de groep waarin die oudere dieren leven én voor het hele ecosysteem dat hen omringt.
Want net die oudere dieren worden vaak weggevangen of bejaagd. Vissers halen bijvoorbeeld het liefst de grootste (en dus oudste) exemplaren boven. 79 tot 97 procent van de onderzochte vispopulaties bleek, afhankelijk van de studie, op die manier aangetast.
En trofeejagers schieten het liefst de oudste olifanten, legaal of illegaal, omdat die de grootste koppen opleveren én omdat ze het minst belangrijk zouden zijn voor het voortbestaan van de groep.
Aantrekkelijke oudjes
"Het wordt nu hoe langer hoe duidelijker dat dat een significant negatieve impact kan hebben op de structuur van zo'n populatie", zegt Knack-journalist Dirk Draulans. "Vispopulaties shiften bijvoorbeeld naar kleinere individuen. Daardoor verliezen ze ook voortplantingscapaciteit. Grotere vissen leggen immers veel meer eitjes dan kleinere exemplaren."
"Olifanten en orka's leven dan weer in hele sociale structuren. Die moeten hun leefomgeving goed kennen om het goed te blijven doen. Bij orka's en olifanten zijn die oudere dieren vaak vrouwtjes. Die weten zo veel dat je het collectief en sociaal geheugen van zo'n groep ondergraaft als je ze er systematisch uit haalt. Daardoor dalen ook de overlevingskansen van de populatie."
Oude dieren zijn cruciaal in dierenrijk, blijkt uit nieuw onderzoek
Die oudere dieren coachen dus de jongere. Bij sommige soorten is er zelfs sprake van een grootmoedereffect. "Orkavrouwtjes gaan, net zoals de mens, door een menopauze. Daardoor hoeven die oudere orkavrouwtjes geen nakomelingen meer te krijgen en kunnen ze zich voluit inzetten voor de groep."
"Er is zelfs vastgesteld dat mannetjes in een dierenpopulatie, bijvoorbeeld bij beren of olifanten, zich minder goed kunnen voortplanten naarmate ze ouder worden. Toch blijven die extra aantrekkelijk voor vrouwen, zo blijkt uit waarnemingen. Ouderdom is immers deels genetisch bepaald. Als zo'n dier stokoud wordt, worden zijn nakomelingen dat misschien ook, en dat is gunstig voor de populatie."
"Een prachtig voorbeeld is het schoonheidsideaal van de chimpansee. Men heeft bestudeerd wat een chimpansee-vent aantrekkelijk vindt aan een chimpansee-vrouw. Dat zijn verhakkelde oren, bruine kankerplekken in het gezicht en rottende tanden."
"Als mens denk je dan: oei. Maar bij chimpansees vallen oudere vrouwen meer in de smaak. Als die met de leeftijd niet minder vruchtbaar zijn geworden, zijn dat interessantere partners omdat de kans groter is dat de kinderen ook ouder worden."
Buffer tegen jong geweld
"Deze studie noemt ook het voorbeeld van een grote Amerikaanse zoetwatervis, in het Engels de bigmouth buffalo-vis. Die kan meer dan 120 jaar oud worden, maar kent geen verouderingsverschijnselen. Die blijft dus beter worden met het ouder worden."
"Alleen worden de paaigronden waar die zich voortplant minder geschikt door allerhande veranderingen in de leefomgeving. De jongste 50 jaar plant de soort zich amper nog voort. Maar doordat die zo oud kan worden, blijft hij overleven."
"Ouder worden, kan voor dieren een buffer vormen tegen veranderende leefomstandigheden. Maar eindeloos rekbaar is dat natuurlijk niet. We moeten daar hypervoorzichtig voor zijn."
"In de marge verwijzen de wetenschappers trouwens nog naar een andere mooie studie. In enkele zogenaamd primitieve stammen die vandaag nog leven, zoals de Bosjesmannen in de Kalahari-woestijn of de indianen in het Amazonewoud, worden ouderen sterk gerespecteerd."
"Die oudere, respectvolle mannen én vrouwen vormen een buffer tegen te veel jong geweld. Daardoor is er minder instabiliteit in de groep. Zo werkt het ook bij olifanten, wolven en vogels."
Vangstquota voor oude vissen
Oudere dieren zijn dus uiterst belangrijk voor de weerbaarheid van dierenpopulaties en het voortbestaan van ecosystemen. In deze tijd van klimaatverandering, waarin steeds meer populaties te maken krijgen met steeds extremere veranderingen in hun milieu, groeit dat belang alleen maar.
Alleen wordt daar momenteel onvoldoende rekening mee gehouden, vinden de wetenschappers. In een begeleidend commentaarstuk in The Conversation pleiten ze daarom voor zogenaamde "ouderdomsbescherming".
"Er zijn bepalend nieuw beleid én ingrepen nodig om de cruciale ecologische diensten te beschermen die oude, wijze en grote dieren leveren", zeggen ze. "Dat is van het grootste belang voor soorten die oud worden en met de leeftijd meer nakomelingen produceren, of soorten die voor hun voortbestaan afhangen van migratie, sociale netwerken en kennisoverdracht."
Ze denken onder andere aan overbevissingsmaatregelen, zoals vangstquota, die specifiek gericht zijn op grote vissen. Dat moet niet alleen het voortbestaan van vispopulaties verzekeren, maar ook de toekomst van de visserij.
