Van Lady Di van Syrië tot pr-poppetje van Assads dictatuur: hoe Asma al-Assad al haar krediet verspeelde

"Een woestijnroos, glamoureus, jong en erg chique", zo bejubelt het modeblad Vogue Asma al-Assad in een uitgebreid profiel in 2011. Het is een artikel dat later trouwens teruggetrokken zal worden, omdat het als een waar propagandavehikel van het Assadregime bij de haren gesleurde beweringen de wereld in stuurt. Als zou Syrië een 'plek zonder bomaanslagen, onrust of ontvoeringen' zijn en de Assad-familie 'vurig democratisch'. 

De timing van de publicatie is ook ronduit onkies. In Tunesië en Libië is het protest van de Arabische lente dan al opgelaaid en dat gebeurt niet veel later ook in Syrië. Het zal uiteindelijk uitdraaien op een ongelooflijke bloedige burgeroorlog. 

Maar eerlijk is eerlijk: Vogue is op dat moment lang niet de enige publicatie die dan al lyrisch heeft bericht over de 'first lady' van Syrië. Zo bestempelt Paris Match haar eerder als 'een element van licht in een land vol schaduwzones', voor het magazine Elle is ze 'de meest stijlvolle vrouw in de politiek'. 

Dat westerse media in die periode in zwijm vallen voor Bashar al-Assads echtgenote, heeft wellicht te maken met een vorm van wensdenken. Asma is nu eenmaal opgegroeid, opgevoed en opgeleid in Londen: zij kan misschien de westerse waarden van vrijheid en democratie binnenbrengen in het Midden-Oosten, moet de redenering geweest zijn.

Asma kan dan ook mooie adelbrieven voorleggen. Ze is de dochter van Syrische ouders, maar geboren in 1975 in Londen, met de naam Asma Fawaz Akhras. Haar vader is een cardioloog, haar moeder een gepensioneerde diplomaat die nog gewerkt heeft op de Syrische ambassade in Londen. De familie heeft haar roots in de Syrische stad Homs en is soennitisch.

Op school doet Asma het prima en aan de unief - het fameuze King's College in Londen - behaalt ze in 1996 een bachelor in de computerwetenschappen. Daarop gaat ze aan de slag als economisch analist bij Deutsche Bank en werkt ze later ook bij zakenbank J.P. Morgan.

In 2000 luidt het plan dat Asma een MBA zal proberen te halen aan de Amerikaanse universiteit van Harvard. Maar dan wordt ze tijdens een vakantie in Damascus voorgesteld aan de 10 jaar oudere Bashar al-Assad, de zoon van president Hafez al-Assad, met wie de familie bevriend is.

Nog dat jaar overlijdt president Hafez en komt Bashar aan de macht. In het grootste geheim verlooft hij zich met Asma en in december van het jaar 2000 verrast hij zijn landgenoten en de wereld met hun huwelijk. 

Een echtgenote die opgegroeid is in het westen, die bovendien de soennitische meerderheid binnen Syrië vertegenwoordigt (in tegenstelling tot de Assad zelf, die alawiet is): Bashar lijkt daarmee het signaal te geven dat zijn regeerstijl net iets opener en minder autoritair zal zijn dan die van zijn vader. 

Het verhaal dat Asma in de maanden voor het huwelijk maar liefst 100 dorpen in zowat het hele land heeft bezocht om er met de lokale bevolking te spreken, sterkt velen in die overtuiging. Ook haar latere werk in de liefdadigheidssector - gericht op het 'versterken van de burgersamenleving' -  voedt die hoop. 

Asma duikt in die eerste jaren in Syrië vaak onverwacht op bij evenementen, spreekt vlot met de locals en charmeert met haar gewoonte om zelf met haar auto overal naartoe te rijden. Met haar ranke, modieuze verschijning is de vergelijking met prinses Diana niet van de lucht. Dat Asma haar eigen verwezenlijkingen dik in de verf laat zetten door een pr-bureau lijkt op dat moment nog niet zo vreemd.

Maar uiteindelijk blijkt de hoop die de wereld en de Syrische bevolking hebben gekoesterd over Asma al vanaf de eerste echte protesten, in 2011 dus, ijdel. De first lady hult zich zowat een jaar lang in stilzwijgen, terwijl de troepen van Assad de protesten vaak bloedig neerslaan. 

Wanneer ze begin 2012 - er zijn in haar land dan al ruim 5.000 doden gevallen - zich voor het eerst weer publiekelijk vertoont, is de liefde voor haar persona duidelijk bekoeld. Haar aanwezigheid op een pro-regimerally toont op dat moment dat ze niet zal wijken van de zijde van Assad, die dan al door velen gezien wordt als een onversneden oorlogsmisdadiger.

Asma krijgt van tegenstanders het verwijt een moderne Marie Antoinette te zijn - een verwijzing naar de onpopulaire, spilzieke vrouw van de Franse koning Lodewijk XVI -  of zelfs een soort Lady Macbeth - het sluwe, manipulatieve personage uit Shakespeares toneelstuk. 

De twijfelaars trekken zich in die periode dan weer op aan het gerucht dat ze eigenlijk zou willen terugkeren naar Londen, uit frustratie met de weinig hervormingsgezinde koers die het ouderwetse Syrische staatsapparaat wil varen. 

Maar Asma zal niet terugkeren naar het Westen. Terwijl honderdduizenden Syriërs de dood vinden of moeten vluchten, baadt zij in Damascus in luxe. Het sterkt de critici in de overtuiging dat ze al die jaren louter is ingezet als propagandafiguur: het zachte gezicht van een genadeloos dictatoriaal regime.

Zelfs haar gezondheidsproblemen worden voor dat doel ingezet. In 2018 maakt ze bekend dat ze borstkanker heeft, een jaar later dat ze genezen is verklaard. Die laatste aankondiging gebeurt in een pompeus filmpje met beelden van haar man die haar ondersteunt in het ziekenhuis.

In die video poneert ze dat haar strijd tegen borstkanker een verlengstuk is van de oorlog in Syrië. Dat ze gestreden heeft, net als de pro-regimetroepen. En dat ze in een militair hospitaal is verzorgd, tussen de mannen die eerder de frontlijn verdedigden. 

In mei van dit jaar, 5 jaar na haar genezing, komt het nieuws dat Asma een acute vorm van leukemie heeft en dat ze zich, om zich te kunnen laten behandelen, terugtrekt uit het publieke leven. Dat is het laatste bericht over haar, althans tot de rebellengroeperingen in november aan een bliksemoffensief beginnen.

Gisterochtend trokken die rebellen Damascus binnen om een definitief einde te maken aan de Assad-heerschappij. Van Bashar al-Assad is dan al geen spoor meer: hij zou naar Moskou zijn gevlucht. Volgens sommige bronnen deden zijn vrouw Asma en hun 3 kinderen dat eind november al. 

Tegen Asma al-Assad lopen al sinds 2012 Europese financiële sancties wegens haar betrokkenheid bij het Syrische regime. In 2020 legde ook de VS de first lady sancties op. De toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo noemde haar ten tijde van dat nieuws een "beruchte oorlogsprofiteur".