Bashar al-Assad zou Syrië ontvlucht zijn per vliegtuig, nu rebellen de hoofdstad Damascus veroverd hebben. Inwoners vieren in de straten dat het decennialange bewind van zijn familie voorbij is. Hij gaat de geschiedenisboeken in als een tiran met het bloed van tienduizenden burgers aan zijn handen. Nochtans scheelde het weinig of hij was een gevierd oogchirurg in Londen. Het fatale auto-ongeluk van zijn broer Bassel veranderde alles.
De oogchirurg die tegen alle verwachtingen in president van Syrië werd: wie is Bashar al-Assad?
Het leven dat Bashar voor zichzelf heeft uitgestippeld, ligt ver weg van de politiek. Niet hij, maar zijn oudere broer Bassel is door vader Hafiz al-Assad aangeduid om in de toekomst Syrië te leiden. Hierdoor heeft Bashar zijn handen vrij om te doen en te laten wat hij zelf wil.
Hij gaat oogheelkunde studeren aan de Universiteit van Damascus en gedurende 4 jaar zet hij zijn opleiding verder in het militaire ziekenhuis van Tishrin in de Syrische hoofdstad. Gebrand om zich verder te specialiseren als oogarts verhuist de dan 27-jarige Bashar naar Londen. 2 jaar later, in 1994, zal hij halsoverkop terugkeren naar zijn vaderland.
De oogarts moet de politiek in
21 januari 1994 is een zwarte dag voor de familie Assad. Bassel, de gedoodverfde opvolger van Syrisch president Hafiz, bekoopt zijn voorliefde voor snelle wagens met zijn leven. Onderweg naar de luchthaven verliest hij de controle over het stuur. Bassel, die geen gordel draagt, is op slag dood. Zijn neef Hafiz Makhlouf wordt met zware verwondingen opgenomen in het ziekenhuis.
De plotse dood van de charismatische Bassel gooit roet in het eten van het Syrische regime. Dat is immers al jaren bezig om Bassel klaar te stomen voor de hoogste functie in het land, het presidentschap. Zo haalde hij de banden aan met Arabische en Europese leiders en raakte hij bevriend met de kinderen van koning Hoessein van Jordanië. Veelzeggend is ook dat vader Assad sinds zijn verkiezingsoverwinning in 1991 "Abu Bassel"werd genoemd, ofwel "Vader van Bassel".
Maar in januari 1994 komt aan die plannen dus een einde. Tot ieders verbazing duidt president Hafiz de 'onbekende' 29-jarige Bashar aan als zijn opvolger. Een beslissing die tot op vandaag op onbegrip kan rekenen van Maher al-Assad, de jongere broer van Bashar. Maher was "te opvliegend", luidde de redenering van de Syrische president.
Bashar moet door de beslissing van zijn vader zijn ambities als oogarts voorgoed opbergen. Al snel treedt hij toe tot het Syrische leger in de academie van Homs, alwaar hij in 1999 de rang van kolonel behaalt.
Naast zijn legeropleiding specialiseert Bashar zich in computertechnologieën en ontpopt hij zich tot een voorvechter van een moderne Syrische samenleving. Wanneer president Hafiz in 2000 overlijdt aan de gevolgen van een hartaanval, leeft onder de Syrische bevolking de hoop dat de dan 35-jarige Bashar een frisse wind zal laten waaien door het land.
Een menselijker gelaat voor Syrië
De uiteindelijke verkiezing van Bashar tot nieuwe president van Syrië is een formaliteit. Bij een referendum over de opvolging van Hafiz haalt hij 97 procent van de stemmen. Hij is dan ook de enige kandidaat. Eerder schoten de Syrische parlementsleden hem al te hulp. Zij keurden immers een amendement op de grondwet goed dat een minimumleeftijd oplegt aan presidentskandidaten.
De eerste maanden van zijn bewind lijkt Bashar erin te slagen de autocratische politiestaat Syrië een menselijker gelaat te geven. Politieke hervormingen levert dat echter niet op, want de president beslist nog steeds alles. Het parlement dient louter om die decreten goed te keuren.
Wel toont Bashar zijn goede wil door honderden politieke gevangenen vrij te laten en de strenge mediabeperkingen te versoepelen. Het is ook in die periode dat de bank- en verzekeringswereld openbloeit, net als de toeristische sector.
Asma en de 'Lente van Damascus'
In datzelfde jaar stapt Bashar al-Assad in het huwelijksbootje met de 10 jaar jongere Asma Fawaz al-Akhras. Ze hebben elkaar leren kennen in de Britse hoofdstad Londen, toen Bashar daar zijn studies oogheelkunde volgde.
Nog meer dan Bashar heeft Asma een westers profiel. Ze is geboren in Londen, waar haar vader werkte als cardioloog en haar moeder als diplomate. Met haar diploma computerwetenschappen in de hand maakt ze pijlsnel carrière als investeringsbankier.
Dat de nieuwbakken Syrische president huwt met een hoogopgeleide seculiere vrouw wekt hoge verwachtingen, zeker in het buitenland. In het Franse tijdschrift Paris Match wordt de vrouw onomwonden omschreven als de "Lady Di van het Midden-Oosten" en "een zonnestraal in een land vol schaduwen."
Algemeen wordt dan ook gedacht dat zij er mee voor zal zorgen dat haar man ook op politiek vlak een streep trekt onder het verleden. Zo kon de zogenoemde 'Lente van Damascus' er zeker door.
Na de lente komt de winter
Lang blijft het lentegevoel niet duren. Nauwelijks een jaar nadat Assad president is geworden, worden steeds vaker bijeenkomsten verboden waarop intellectuelen hun ideeën voor een politieke hervorming met elkaar delen. Ook de herwonnen persvrijheid wordt snel weer ingeperkt. En net als tijdens het regime van zijn vader verdwijnen meer en meer vooraanstaande oppositieleden achter slot en grendel.
Human Rights Watch schrijft het volgende over de eerste 10 jaar van zijn presidentschap: "Hoewel bezoekers in Damascus tegenwoordig slapen in gelikte boutique-hotels en eten in chique restaurants, riskeren gewone Syriërs continu gevangenschap als ze kritiek geven op de president, een blog beginnen of protesteren tegen het staatsbeleid."
Een marionet...
Het is niet duidelijk waarom president Assad de hervormingen van het begin van zijn ambtstermijn heeft teruggeschroefd.
Langs de ene kant wordt Bashar een puppet on a string genoemd, een marionet die alleen maar uitvoert wat zijn entourage vraagt. Die entourage bestaat uit generaals van het leger en chefs van de inlichtingendiensten, een groep oude getrouwen van zijn vader. Zij zouden naar verluidt elke hervorming tegenhouden. Even hebben ze de nieuwe president zijn 'wittebroodsweken' gegund, maar om erger te voorkomen, werd alsnog ingegrepen.
Een even grote groep waarnemers van de Syrische politiek noemt die bewering onzin. Volgens hen heeft Bashar de afgelopen jaren veel wissels doorgevoerd aan de top van zijn Baath-partij. "De sleutelposities in het regime van zijn vader worden nu door andere mensen ingevuld", klinkt het.
...of een tiran?
Wanneer de Arabische Lente in 2011 via Egypte en Tunesië ingang zoekt in Syrië, rekent Assad genadeloos af met de eerste demonstraties in zijn land. De mensen die op straat komen in Daraa zijn volgens Bashar het werk van buitenlandse invloeden die een revolutie willen ontketenen.
Scherpschutters schieten van op de daken naar de betogers. Even later rolt het regime pas echt met zijn spierballen als ook in de noordoostelijke stad Hama het protest de kop opsteekt. Tientallen tanks maken er honderden burgerslachtoffers.
Het gewelddadige optreden van het leger en de veiligheidsdiensten bewijst dat Bashar al-Assad een even grote despoot is als zijn vader. Die is de auteur van een van de zwartste bladzijden uit de moderne Syrische geschiedenis. In februari 1982 slaat hij met harde hand een opstand neer in datzelfde Hama. Duizenden mensen laten daarbij het leven.
De rode lijn wordt overschreden
In de jaren die volgen, zijn er verschillende meldingen van aanvallen met chemische wapens in Syrië. Op augustus 2013 schrikken de inwoners van Oost-Ghouta, een verzameling voorstadjes van Damascus in handen van de rebellen, uit hun slaap op door verschillende raketaanvallen. De raketten zijn gevuld met sarin, een zenuwgas waarvan een druppeltje op de huid al genoeg is om iemand binnen 5 minuten te doden.
Er vallen tussen de 300 en 1.700 doden bij de aanval, waaronder veel vrouwen en kinderen. "Uit een enkel huis haalden we 17 lijken, bijna allemaal kinderen," getuigt een man die op de avond van de aanval ter plekke was. "In een ander huis vonden we een hele familie, allen dood."
De VN en de OPCW, de organisaties die moeten waken over de naleving van het verdrag op het verbod van chemische wapens, onderzochten de aanval en bevestigen dat het verboden sarin-gas gebruikt werd. Hoewel het rapport geen dader mocht aanduiden, wijst vrijwel alles erop dat Assad achter de aanval zat.
Bashar al-Assad zelf ontkent elke betrokkenheid bij de aanval. In de Russische krant Izvestia waarschuwt hij het Westen dat een militaire interventie in zijn land op een mislukking zal uitdraaien. "Syrië zal geen marionet van het Westen worden."
Van stabiliteit tot chaos
Verschillende gewapende groeperingen nemen de wapens op tegen het regime. In 2015 lijkt Assad te bezwijken onder de druk. In het noorden en het zuiden van Syrië lijdt het regeringsleger de ene na de andere nederlaag.
Ook binnen de overheid rommelt het en Assad lijkt alle steun te verliezen. Uiteindelijk moet bondgenoot Rusland te hulp schieten om het regime uit het slop te trekken. Moskou zet een grootschalige militaire operatie op poten en kan de Assad-dynastie op dat moment behoeden van de ondergang.
In 2020 sluiten Rusland en Turkije (bondgenoten van respectievelijk Assad en de rebellen) een overeenkomst om het geweld een halt toe te roepen. Dat lukt deels. Het conflict raakt bevroren, al vallen er wel nog steeds tientallen slachtoffers per jaar. Het geweld mag dan wel zo goed als verdwenen zijn, de onvrede onder de rebellen leeft nog steeds.
Wat wordt het lot van Bashar al-Assad?
Tijdens het staakt-het-vuren bereiden de verschillende rebellengroepen zich daarom voor op een grootschalig offensief. Op woensdag 27 november 2024 bundelen die groepen, onder leiding van de rebellengroep Hayat Tahrir al-Sham (HTS), de krachten en vallen ze het regeringsleger aan.
Rusland kan zich deze keer alvast niet 100 procent op het conflict richten. De Russische president Vladimir Poetin vecht zijn eigen oorlog uit tegen Oekraïne. Zo goed als alle manschappen en materieel zijn daar nodig, dus moet Assad het grotendeels zelf oplossen. Ook de hulp van bondgenoot Iran is beperkter door het conflict met Israël
De troepen van Assad zijn verrast door de snelheid en de slagkracht waarmee de rebellen te werk gaan. In nog geen week tijd vallen de steden Aleppo en Hama. Gisteren bereikten de rebellen Homs, de op 2 na grootste stad van Syrië.
Ook vanuit het zuiden rukten heel snel rebellengroepen op. Zij kregen onder meer de stad Daraa en de gelijknamige provincie bijna volledig in handen.
Het doel van de rebellen, zowel vanuit het noorden als vanuit het zuiden, was duidelijk: Damascus veroveren en Assad ten val brengen. Dat lijkt afgelopen nacht gelukt te zijn. De rebellen zijn Damascus binnengedrongen, duizenden mensen zijn er op straat gekomen om te vieren en de Syrische premier Mohammad Ghazi al-Jalali belooft om mee te werken aan een machtsoverdracht.
En Bashar al-Assad zelf? Die zou het land ontvlucht zijn met een vliegtuig naar een voorlopig onbekende locatie. Het regime van de president, dat 24 jaar duurde, lijkt dus voorbij.
