Waarom de val van Assad een zware klap is voor Iran: "De wereld die het wilde maken, is in een paar weken verdwenen"

Syrië was een belangrijke schakel in de zogenoemde As van Verzet, de naam die Iran gaf aan de strijdgroepen in het Midden-Oosten die steun krijgen van het Iraanse regime. Die belangrijke schakel valt nu plots weg.

Syrië was om meerdere redenen belangrijk voor Iran. Ten eerste kon Iran via Syrië onder andere wapens doorvoeren naar Libanon en dus naar Hezbollah, geeft historicus en Iran-deskundige Peyman Jafari in Terzake aan. "Materieel zal Iran dat voelen."

Daarnaast is de val van Assad ook een klap "voor de verspreiding van de revolutionaire gedachte door Iran onder sjiieten", zegt historicus en Midden-Oostenkenner Koert Debeuf (VUB) in De Ochtend. "Die revolutionaire gedachte die de voorbije 2 decennia heel succesvol was, is nu plots helemaal in elkaar geklapt."

De verdreven president Bashar al-Assad behoorde namelijk tot de alawieten, een sjiitische minderheid in een land waar de soennieten de meerderheid vormen (sjiieten en soennieten zijn twee verschillende takken van de islam). Assad en Syrië waren voor Iran dus een bondgenoot in het "grote machtsblok in het Midden-Oosten" dat Iran had opgezet, als tegengewicht voor het soennitische Saudi-Arabië, maar zeker ook voor Israël, legt Debeuf uit. "Nu valt die coalitie dus compleet onverwacht uit elkaar."

Iran staat dan ook meer dan ooit geïsoleerd. "Irak heeft sinds 2003 heel nauw samengewerkt met Iran, maar wil nu een beetje afstand nemen van Iran. Hezbollah is helemaal verzwakt en ook Hamas is verzwakt. Alle belangrijke partners van Iran zijn bijna van de kaart geveegd. De enige die nog overblijven, zijn de Houthi's in Jemen, maar dat is een heel kleine groep", duidt Debeuf. "Voor Iran is de wereld die ze hadden gedacht te kunnen maken, in een paar weken gewoon verdwenen." 

Jafari en Debeuf wijzen erop dat Iran duidelijk niet voorbereid was op de val van Assad. "De minister van Buitenlandse Zaken van Iran zegt wel dat er 10 dagen geleden al signalen waren (dat het regime van Assad omvergeworpen zou worden), maar dat het zo snel zou gaan, hadden ze nooit voorspeld", zegt Jafari.

En dat is vreemd, want Syrië was eigenlijk zo goed als overgenomen door Iran. "Iran heeft alles geïnvesteerd in Syrië. Daar zaten generaals, ze hadden de veiligheidsdiensten overgenomen, het leger gereorganiseerd", zegt Debeuf. "Maar plots komen die rebellen en is ook Iran niet in staat om er ook maar iets tegen te beginnen. Dat is iets dat toch wel niemand had verwacht."

De kans dat Iran in de nabije toekomst nog veel te zeggen zal hebben in Syrië, lijkt op het eerste gezicht klein. Iran probeert nog openingen te zoeken en in gesprek te gaan met HTS en andere rebellengroepen, maar daar verwacht Jafari niet al te veel van. "De Syrische oppositie zal nooit vergeten hoe Iran het regime van Assad mee op de been heeft gehouden."

Hoe kan het verzwakte Iran zijn positie als regionale macht dan opnieuw versterken? Volgens Jafari heeft Iran de volgende keuze: "Ofwel kiezen ze voor de radicalisering door bijvoorbeeld Hezbollah weer op de been te helpen, ofwel kiezen ze voor een nucleaire optie. Want de hardliners in Iran zeggen dat de As van Verzet van weinig waarde is gebleken en het enige dat hen kan redden een atoomwapen is. Dus dat soort geluiden zullen in Iran de komende tijd weerklinken, met name als het Westen de deur voor gesprekken niet openzet."

Want dat is ook nog een optie: opnieuw rond de tafel gaan zitten met het Westen over het nucleaire programma van Iran. Dan moet Iran vooral gaan onderhandelen met de Verenigde Staten.

Binnenkort zal dat onder het presidentschap van Donald Trump zijn, die tijdens zijn vorige ambtstermijn het nucleaire akkoord met Iran opblies. Dat akkoord uit 2015 bepaalde dat Iran onder toezicht van het Westen een beperkt nucleair programma met burgerlijke doeleinden mocht hebben, als het afzag van de productie van kernwapens. In ruil zouden de westerse sancties tegen Iran worden afgebouwd.

Trump trok de VS terug uit het akkoord, omdat hij vond dat Iran het akkoord misbruikte om in het geheim wel aan een atoomwapen te werken. Jafari is van mening dat Trump anders dan in zijn eerste termijn nu wel zou kunnen openstaan voor onderhandelingen met Iran.

"Trump heeft gezien dat hij met zware druk op Iran zijn doelen niet bereikt. Hij kan zeker worden overtuigd tot onderhandelen als Arabische bondgenoten zoals Saudi-Arabië, dat de relaties met Iran verbeterd heeft, ook een campagne voeren richting Trump om voor stabiliteit te kiezen en een oorlog te vermijden. Maar dat alles is zeer onzeker."

Tot slot kan de val van Assad niet alleen gevolgen hebben voor de regionale macht van het Iraanse islamitische regime. Ook binnen Iran zelf zou het regime meer onder druk kunnen komen te staan. Debeuf wijst erop dat Iran het, door de westerse sancties, economisch heel moeilijk heeft en dat de bevolking grotendeels in armoede leeft. 

"Men keek toch met een soort bitterheid naar het feit dat er heel veel geld en energie werd gepompt in het rechthouden van Assad. Men vroeg zich af waarom dat geld naar Syrië ging en niet naar hen. Nu blijkt al dat geld voor niets te zijn geweest." Volgens Debeuf zal de val van Assad ertoe leiden dat er binnen Iran "ongetwijfeld een groot debat op gang zal komen, ook binnen de politieke klasse".

"De Iraanse politiek hinkt sinds de islamitische revolutie in 1979 eigenlijk altijd op 2 gedachten. De ene groep zegt dat de natie Iran en de bevolking belangrijk zijn. Terwijl een andere groep de verspreiding van de revolutie belangrijk vindt", legt Debeuf uit. 

"En die tweede groep is altijd belangrijker en sterker geweest dan de nationale groep. Ik denk dat dat nu de omslag is waarbij men zal zeggen: het moet genoeg zijn met de verspreiding van de revolutie, laat ons eerst denken aan de bevolking. En de vraag is wat de bevolking daar nu zelf van denkt. Misschien denkt ze: nu moeten wij iets beginnen."