Grens van 1,5 graden klimaatopwarming sneuvelde in november voor 16e keer in 17 maanden: "Nog niet te laat om zwaarste gevolgen te voorkomen" 

November 2024 was wereldwijd de op 1 na warmste novembermaand ooit gemeten, na november 2023. De gemiddelde oppervlaktetemperatuur bedroeg gemiddeld 14,1 graden Celsius. Dat is 1,62 graden Celsius warmer dan pre-industriële tijden. Daarmee was november 2024 de 16e maand in de laatste 17 maanden die de grens van 1,5 graden doorbreekt.

Het staat nu ook helemaal vast dat 2024 het warmste jaar ooit gemeten wordt, en het eerste dat structureel de grens van de 1,5 graden doorbreekt. De klimaatdienst Copernicus voorspelde dat vorige maand al, en de vaststellingen van november bevestigen dat nu.

Maar hoe erg is dat precies? "Die 1,5 graad Celsius is de grens die is vastgelegd in het klimaatakkoord van Parijs", legt Niels Souverijns uit, klimatoloog aan de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) in De Ochtend.

Het klimaatakkoord van Parijs bepaalt dat de klimaatopwarming een eind ("well below", zoals in het akkoord staat) onder de 2 graden Celsius gehouden moet worden in vergelijking met pre-industriële tijden, en indien mogelijk beperkt moet worden tot 1,5 graden.

"Als we boven de 1,5 graden gaan, kunnen bepaalde delen van het klimaatsysteem ontwricht raken", vervolgt Souverijns. "Dit jaar was heel extreem overal ter wereld, ook bij ons. Dit was het natste jaar sinds het begin van de metingen, en ook in Spanje en Oost-Europa was er enorme neerslag."

"Vorig jaar bleven we net onder de 1,5 graden. Toen hebben er ook extreme weersfenomen plaatsgevonden buiten Europa. Het was bijvoorbeeld een recordjaar voor bosbranden. Het is een opeenstapeling van extreme weersfenomenen die steeds vaker zullen voorkomen bij steeds hogere temperaturen."

Bovendien kunnen er vanaf bepaalde temperatuursgrenzen ook kantelpunten in het klimaatsysteem getriggerd worden. Dat zijn de zogenaamde tipping points.

"Het klimaat wordt bepaald door een hele hoop bestanddelen die elk hun evenwicht hebben", zegt Souverijns. "Als zo'n kantelpunt getriggerd wordt, zou het klimaat naar een nieuw evenwicht geduwd kunnen worden."

"Het bekendste voorbeeld is de AMOC, beter bekend als de Golfstroom. Die stuwt warm water vanuit de Golf van Mexico naar de kusten voor West-Europa, maar zou kunnen stilvallen. Dat zou gigantische gevolgen hebben voor de temperatuur van het zeewater en de wintertemperaturen in West-Europa."

Kan de overschrijding van de grens van 1,5 graden nog teruggedraaid worden? "Zolang we CO2 en broeikasgassen blijven uitstoten, zal de temperatuur blijven stijgen. We moeten zo snel mogelijk naar een netto-nuluitstoot. Pas dan zal de temperatuur stabiliseren. Dan wordt het zaak om negatieve emissies te creëren. Als we broeikasgassen uit de lucht halen, zal de temperatuur ook weer dalen." 

Broeikasgassen uit de lucht halen, kan bijvoorbeeld door massaal bomen aan te planten of houtkap te vermijden. Er worden ook technologieën ontwikkeld die CO2 uit de lucht halen, al zijn die machines voorlopig nog lang niet efficiënt genoeg om een groot verschil te maken.

"Dit jaar is er nog maar eens een recordhoeveelheid broeikasgassen uitgestoten", stipt Souverijns aan. We zien wel dat dat stilaan plafonneert. De uitstoot stijgt nog lichtjes, maar veel minder dan de laatste 10 of 20 jaar."

"We moeten die uitstoot zo snel mogelijk naar 0 krijgen om de opwarming te beperken, en liefst onder de 2 graden houden. Als we dat kunnen, en daarna de temperatuur weer kunnen doen dalen, dan kunnen de zwaarste gevolgen en belangrijkste kantelpunten eventueel nog vermeden worden."

Is die grens van 2 graden dan wél nog haalbaar, anders dan die van 1,5 graden? "Alle technologieën daarvoor liggen op tafel. Nu gaat het om de politieke keuzes en de keuzes van ieder van ons om de transitie te maken naar een groene economie en hernieuwbare energie."

"Het zal erop aankomen hoe snel we er wereldwijd bijvoorbeeld voor kiezen om met elektrische wagens te rijden en meer windturbines en zonnepanelen te installeren."

Is dat realistisch, als je ziet hoe moeilijk dat alleen al bij ons verloopt? "Er gebeurt nu al heel veel in de wereld. Er wordt al meer geïnvesteerd in hernieuwbare energiebronnen dan in fossiele brandstoffen. Iedereen heeft door dat de transitie gemaakt moet worden, ook omdat het economisch het interessantst is. Zonne- en windenergie is goedkoper dan nieuwe centrales op fossiele brandstoffen."

"Maar het heeft tijd nodig. Iedereen moet zich kunnen aanpassen aan die nieuwe economische situatie en de nieuwe wereld waarin we zullen leven. Dat is een proces."

"De mens is een conservatief beestje, het heeft tijd nodig voor al die veranderingen bij iedereen zijn doorgedrongen. Maar alles lijkt nu stilletjes aan in de juiste richting te gaan."

Zal dat nog op tijd gebeuren? De voormalige directeur van het Belgisch Klimaatcentrum, Valerie Trouet, zei onlangs nog dat ze het gehad heeft omdat niemand luistert. "Trek jullie plan", klonk het.

"Als klimaatwetenschapper bestudeer je de gevolgen van de klimaatverandering, en dat is natuurlijk geen positief beeld", zegt Souverijns. "Als we naar een opwarming van 2,5 of 3 graden gaan, dan zullen er gigantische dingen veranderen in het klimaatsysteem die niet prettig zijn. Daardoor zou je inderdaad de hoop kunnen verliezen."

"Maar je moet wat verder kijken dan de klimaatwetenschap. Kijk naar wat er verandert in het energielandschap, kijk naar de veranderingen in de maatschappij. De verkoop van elektrische wagens stijgt wereldwijd exponentieel. Het zal niet lang duren voor die de norm worden."

"Daar moeten we ook naar durven kijken. De veranderingen zijn aan het gebeuren en het zal nog tientallen jaren duren voor de hele systeemverandering voltooid is. Dan is er wel degelijk hoop dat we op een punt komen waarop we die netto-nuluitstoot kunnen bereiken."