Hoe kon het zo snel gaan in Syrië? En hoe moet het daar nu verder?

De rebellen in Syrië behoren niet allemaal tot dezelfde groep. De alliantie in het noorden van Syrië wordt aangevoerd door Hayat Tahrir al-Sham (HTS), een islamistische groepering (een groepering die de politieke islam aanhangt), ontstaan in 2017 na een samenvoeging van verschillende jihadistische groepen. HTS krijgt min of meer de steun van het Syrisch Nationaal Leger (SNA). Dat is een verzameling van door Turkije gesteunde milities.

Het noordoosten van Syrië wordt dan weer grotendeels gecontroleerd door de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF), een verzameling van Koerdische en Arabische eenheden. Binnen de SDF nemen de Syrisch-Koerdische Volksbeschermingseenheden (YPG) de leiding. Die laatste wordt door Turkije als terreurgroep bestempeld, omdat het dicht bij de Koerdische PKK zou staan.

"Het Midden-Oosten is een regio apart: er zijn jaren waarin er niets lijkt te gebeuren, en er zijn dagen waarin jaren gebeuren. De voorbije dagen zijn het perfecte voorbeeld van dat laatste."

"Eigenlijk had bijna niemand dit zien aankomen. Een week geleden had je plots een offensief dat gestart is vanuit het noorden en in een paar dagen tijd is Syrië door de rebellen volledig in handen genomen."

"Dit leert ons natuurlijk wel iets. Dit was een blitzoffensief van rebellen, dat goed gepland is uitgevoerd door goed bewapende strijders. Ze zijn dus goed ingelicht en goed getraind."

"De kans is dus klein dat dit een opwelling is, of een toevallige gebeurtenis. Het was een duidelijke operatie, met als doel om het regime zo snel mogelijk te doen vallen. En dat is in een week tijd ook gelukt."

"Ik denk dat we vooral moeten focussen op de rol van Turkije. De rebellen zijn vertrokken vanuit een gebied dat door Turkije wordt gecontroleerd, dus ik denk dat dat land achter de schermen sterk heeft meegespeeld. De rebellen zullen niet 100 procent zijn aangestuurd door de Turken, want de rebellen hebben ook een eigen agenda, maar je moet hier wel duidelijk een Turkse hand achter zien."

"Aan de andere kant had je dan de bondgenoten van het Syrische regime van president Assad. Rusland en Iran steunen het regime van Assad al jaren, maar zijn de voorbije jaren zelf sterk verzwakt. Rusland is al jaren in een oorlog verwikkeld met Oekraïne. Het Russische leger heeft militairen en gevechtsvliegtuigen moeten terugtrekken uit Syrië, om ze te kunnen inzetten aan het Oekraïense front."

"Iran is eigenlijk betrokken in het conflict met Israël, onder meer door de oorlog tegen Hezbollah. Die Libanese radicale groepering is een bondgenoot van Iran. Hezbollah vocht vaak mee met het Syrische regime, maar is nu sterk verzwakt uit het conflict met Israël gekomen."

"Turkije en die rebellen voelden waarschijnlijk dat de bondgenoten van Assad verzwakt waren en besloten dat het tijd was om toe te slaan."

"Israël en Syrië hebben altijd al een zeer gespannen relatie gehad, onder meer omdat Israël een deel van de Golanhoogten bezet. Dat gebied behoort eigenlijk tot Syrië, maar Israël heeft dat bezet omdat het een strategisch belangrijke regio is. Het ligt letterlijk heel erg hoog, waardoor het eigenlijk uitzicht biedt over de volledige regio."

"De laatste jaren was de relatie met Syrië voor Israël opnieuw zeer problematisch, omdat de invloed van aartsvijand Iran in Syrië heel groot werd. Iran ging zijn bondgenoten, en dus de vijanden van Israël, via Syrië bewapenen."

"Enerzijds is het voor Israël dus heel goed nieuws dat iemand als president Assad verdwijnt, want daarmee verdwijnt ook eigenlijk een Iraanse troefkaart. Anderzijds zit Israël natuurlijk niet te wachten op een land waar een nieuw terreurregime kan opstaan, wat een internationale vrijhaven voor terroristische groepen zou betekenen. Zo zouden nieuwe verwanten van  Al Qaeda kunnen opstaan."

"Op de beelden die rondgaan zie je overal juichende mensen die het vertrek van president Assad vieren. Je moet weten het regime-Assad bijzonder meedogenloos was. Ik ben zelf 50 jaar: als ik in Syrië geboren was, had ik nooit iets anders dan de Assad-familie aan de macht gekend. Je had wel elke 4 of 5 jaar verkiezingen, maar eigenlijk veranderde er niets."

"Bovendien voerde Assad een minderheidsregime. Het is een sjiitisch regime, maar de meerderheid van de moslims in Syrië behoren tot de soennieten. Die rebellen zijn ook soennitisch. Daarnaast heb je ook nog eens christenen, Druzen en heel wat andere groepen. Het is dus een zeer complex land, waar een minderheidsregime door middel van angst regeerde."

"Je merkt ook dat de rebellen zich op een speciaal soort gebouwen hebben gericht: de gevangenissen. Er is bijvoorbeeld een gevangenis net buiten Damascus, waarvan je kan zeggen dat dat het de folterfabriek van het regime-Assad was. Dat soort symbolische plekken is eerst bevrijd, want dat zat tjokvol politieke gevangenen. De bevolking heeft dus zeker en vast afgezien, zeker sinds de start van de burgeroorlog in 2011."

HTS heeft net als terreurgroep IS of de Taliban in Afghanistan wel een islamistische agenda (een politiek beleid dat gebaseerd is op de islam, red.). Het wil een bestuur invoeren dat gebaseerd is op de Sharia (islamitische wetgeving). In het pas veroverde Aleppo om te beginnen, maar als het de macht kan vasthouden, mogelijk in het hele land.

HTS benadrukt zelf dat het gematigder is dan IS. Het gebied dat het nu controleert, in het noordwesten van Syrië, zou de laatste jaren ook beduidend welvarender zijn geworden dan bijvoorbeeld het deel dat door het regime van Assad wordt gecontroleerd. Er is ook sprake van dat christelijke minderheden in het door HTS gecontroleerde gebied relatieve vrijheid genieten.

Net voor de rebellen Damascus binnentrokken, riep de HTS-rebellenleider Abu Mohammed al-Jolani zijn strijders ook op om zich genadig op te stellen tegenover burgers. "Ik geef jullie nogmaals de raad, mijn broeders, om barmhartig, vriendelijk en zachtmoedig te zijn voor onze mensen in de steden en dorpen die jullie als nederige veroveraars binnengaan", zei al-Jolani.

De rebellen hebben ook al aangegeven dat ze "in geen enkel geval" chemische wapens zouden inzetten. Het is algemeen aangenomen dat Assad in het verleden wel chemische wapens ingezet heeft, onder meer in 2013 bij een aanval op Oost-Ghouta (een buitenwijk van Damascus, red.).

De rebellen zijn ook niet van plan om het volledige politieke systeem met de grond gelijk te maken, zeggen ze. Zo hebben de rebellen naar eigen zeggen "de plicht" om regeringsinstellingen, internationale instituten en kantoren van de Verenigde Naties te beschermen.

"Wat we de voorbije dagen al gezien hebben, bijvoorbeeld in Aleppo, is dat mensen uit de buurlanden wel terugkeren. Je moet weten dat Turkije tot 4 miljoen Syriërs heeft opgenomen. Er zitten ook net geen 1 miljoen Syrische vluchtelingen in Libanon, dat ook aan de grens met Syrië ligt. Er zitten honderdduizenden Syriërs in Europa. Je kan ervan uitgaan dat een deel van hen zeker zal willen teruggaan."

"De vraag is of de mensen die terugkeren nog veel zullen terugvinden van wat ze hebben achtergelaten. In 2017 was ik nog in Aleppo, toen ik president Assad kon interviewen. De rebellen controleerden heel wat wijken, maar die waren volledig verwoest door bombardementen en bulldozers."

"Familiebanden zijn in het Midden-Oosten echter heel erg belangrijk. Men is daar nog heel erg grondgebonden en men wil terug naar de grond van de familie gaan. Veel mensen zullen dus terugkeren."

"HTS heeft die mensen ook nodig om het land opnieuw op te bouwen. Het is een land waar heel veel is verwoest en waar de economie volledig plat is gevallen, omwille van die burgeroorlog. HTS probeert dus om al die jonge mensen, al dan niet met kinderen, terug te halen naar Syrië."

"Dat is een moeilijke vraag. Het blijft afwachten hoe HTS  omgaat met de macht die ze nu herwonnen heeft. HTS is een soennitische rebellengroep, maar die sjiitische minderheid zal nu natuurlijk niet verdwijnen. Ook de christenen, de maronieten, de Druzen zullen in het land blijven. De complexiteit van Syrië zal niet verdwijnen."

"Als HTS erin zou slagen om de macht te delen, om verkiezingen te organiseren, of om hulp van buitenaf te vragen, dan zou dat kunnen lukken. Gebeurt dat niet, dan kan je binnen enkele maanden al een nieuwe burgeroorlog krijgen, waarbij al die religieuze groepen zichzelf opnieuw gaan bewapenen."

"Daarnaast is er nog de situatie van de Koerden. Die hebben zich nu afzijdig gehouden, omdat de Koerden eigenlijk uit zijn op hun eigen land. Gaan zij die wens nu wel kunnen waarmaken? Er zijn nog heel wat vragen."