"Zelfs overleden vrouw kreeg geld": was OCMW Anderlecht ook te soepel in uitdelen van energiesteun?

Dat het OCMW van Anderlecht financiële steun toekent aan personen die daar geen recht op hebben, bracht ons reportagemagazine Pano 2 weken geleden al aan het licht. Twee redactieleden kregen een leefloon, hoewel ze niet in Anderlecht wonen én geen financiële problemen hebben.

Vijf maatschappelijk assistenten van het OCMW plaatsen nu ook vragen bij de toekenning van energiesteun. Hun OCMW heeft die steun "systematisch"  uitgedeeld, zeggen ze, "zonder te onderzoeken of de personen in kwestie er recht op hadden".

Om hun verhaal te staven, tonen ze een reeks geanonimiseerde dossiers. Die roepen bijzonder veel vragen op. Zo kent het OCMW geld voor energiefacturen toe aan 4 mannen die gedomicilieerd zijn bij het OCMW, bij gebrek aan vaste verblijfplaats. "Het zijn daklozen", klinkt het bij de medewerkers. "Hoezo hebben ze dan een energierekening?"

Hetzelfde geldt voor een vrouw die overlijdt begin december vorig jaar. "Haar dood wordt eind vorig jaar gemeld bij het OCMW en in januari wordt haar leefloon stopgezet. Toch wordt op 1 maart 2024 in de OCMW-systemen ingevoerd dat ze energiesteun krijgt."

Nog een andere vrouw krijgt in januari geld voor haar energierekening. Later blijkt dat zij al in november vorig jaar verhuisd is naar Rwanda. "Waren de dossiers onderzocht zoals dat hoort, dan had men dat opgemerkt", klinkt het.

Het zijn slechts enkele van de honderden dossiers die de medewerkers tonen. Daaruit blijkt dat het OCMW tussen januari en april tussenkwam in de energiefacturen van 1.621 steuntrekkers. Tussen juli en november gebeurde dat bij nog eens 3.447 mensen. Het gaat om kleine bedragen, gaande van 70 euro voor individuen tot 160 euro voor families.

Wat opvalt is dat de inhoud van de dossiers identiek is. Enkel de naam en het bedrag zijn telkens aangepast, net als de energieleverancier naar wie het geld gestort moet worden. Er lijkt ook geen aanvraag te zijn gebeurd voor de energiesteun.

En er is nog iets merkwaardigs. Hoewel de eerste reeks dossiers ingevoerd is in de OCMW-systemen tussen januari en april 2024, zijn de beslissingen geantedateerd naar 7 december 2023. Op dat moment zou het bijzonder comité van lokale politici, dat beslist over steunvragen, de steun al toegekend hebben.

De beslissingen van de laatste maanden zijn dan weer allemaal geantedateerd naar 11 juli 2024. "Nochtans heb je in principe steeds éérst een dossier. Op basis daarvan neemt het comité een beslissing", klinkt het bij de maatschappelijk assistenten.

Het zijn vaststellingen die vragen oproepen. Pano stuurt enkele van de dossiers naar het OCMW met de vraag om uitleg: op basis van welke criteria is de steun toegekend? Hoe komt het dat niet onderzocht is of deze personen recht hadden op steun? En waarom die antidatering?

We stellen gedurende een week vragen aan voorzitter Lotfi Mostefa (PS) en de energiecel van het OCMW, maar er komt geen antwoord. Ook de secretaris-generaal van het OCMW beantwoordt geen enkele telefoon.

De maatschappelijk assistenten die we spreken, komen met hun eigen verklaring. “De federale staat wordt bedrogen”, zegt een van hen onomwonden. "Het gaat om subsidies die koste wat het kost opgemaakt moeten worden, om het jaar nadien minstens evenveel te krijgen. Het OCMW heeft gewoon te veel energiesubsidies gekregen."

Om dat te begrijpen moeten we even terug naar de energiecrisis van enkele jaren geleden. Om de meest kwetsbare gezinnen te beschermen tegen de stijgende energiekosten beslist de federale overheid om de OCMW’s voor 2022 een extra subsidie te geven van 17 miljoen euro. 

Dat extra geld wordt toegevoegd aan het Gas- en Elektriciteitsfonds. Daarin zitten bijdragen van energieleveranciers, die geïnd worden via onze jaarlijkse energiefactuur. Met dat geld kunnen OCMW's tussenkomen in de energiefacturen van wie dat nodig heeft.

In 2023 vult de federale overheid dat Fonds nog eens aan met 37 miljoen euro. Nochtans klinkt er bij het begin van dat jaar kritiek op minister van Sociale Zaken Karine Lalieux (PS). De extra energiesubsidies zijn overbodig, klinkt het, want het geld van het jaar voordien is in bijna geen enkel OCMW opgebruikt.

Ook het OCMW van Anderlecht krijgt de afgelopen jaren heel wat extra geld. Van 768.871 euro in 2020 gaat het naar 2.294.326 euro in 2024 . Daarbovenop komen nog energiesubsidies van de Brusselse Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (GGC).

Is het OCMW van Anderlecht te soepel geweest bij het uitdelen van die energiesubsidies? Gaat het om onzorgvuldigheid of is er meer aan de hand? Bij gebrek aan antwoorden van het OCMW zelf leggen we ons oor te luisteren bij een aantal andere OCMW's.

Daar horen we dat OCMW's soms gebruikmaken van zogenoemde 'collectieve uitgaven' van energiesteun. Daarbij worden vaste bedragen toegekend aan een grotere groep, zonder dat elke uitgave individueel onderzocht wordt.

"Dergelijke collectieve uitgaven vertrekken doorgaans vanuit een duidelijk criterium", klinkt het bij een Vlaams OCMW. "Als iemand bijvoorbeeld een budgetmeter heeft, kan je ervan uitgaan dat die persoon behoeftig is. In een periode van crisis kan een OCMW dan beslissen om aan iedereen met een budgetmeter wat extra steun te geven."

Of het hier gaat om zo'n collectieve actie wil het OCMW van Anderlecht niet bevestigen. Al is in de dossiers niet terug te vinden op basis van welk criterium er dan precies geselecteerd zou zijn.

Nochtans moet ook bij zulke collectieve uitgaven duidelijk gecontroleerd kunnen worden of die uitgaven te verantwoorden zijn, horen we bij een OCMW-juriste. Bovendien valt op dat de steun gegeven is toen de energieprijzen alweer fel gedaald waren.

"Voor de duidelijkheid: het gaat hier om kwetsbare mensen, dus de kans is groot dat velen het goed konden gebruiken", benadrukt een van de maatschappelijk assistenten uit Anderlecht. "Maar er is duidelijk ook geld gegaan naar mensen voor wie dat niet bedoeld is."

Dat blijkt ook uit nog enkele andere geanonimiseerde dossiers die de maatschappelijk assistenten tonen. Met de energiesubsidies kunnen OCMW's immers niet alleen personen helpen met hun energiefacturen, maar ook andere openstaande schulden aflossen.

Het idee daarachter is dat een OCMW ervoor kan zorgen dat iemand opnieuw schuldenvrij is en dus ook zijn energiefacturen opnieuw kan betalen. Maar ook dat wordt volgens de maatschappelijk assistenten bijzonder ruim geïnterpreteerd in Anderlecht.

Zo is in 1 dossier te zien hoe het OCMW niet alleen een openstaande energieschuld van bijna 2.000 euro kwijtscheldt, maar ook 4.377 euro aan achterstallige hospitaalkosten en zelfs meer dan 4.332 euro aan achterstallige betalingen voor een hypothecair krediet.

Nochtans blijkt uit het dossier dat de vrouw in kwestie maandelijks al 2.325 euro ontvangt van het OCMW. Na aftrek van de vaste maandelijkse kosten blijft daar nog bijna 700 euro van over, toont een van de maatschappelijk assistenten.

“Dat zijn niet de mensen voor wie deze steun bestemd is", zegt de medewerker. "Voor veel mensen is die energiesteun goed en nodig. Het geld moet gaan naar hen die het écht nodig hebben."