Aantal leeflonen verdubbeld in 15 jaar tijd: kosten stijgen naar 2 miljard euro 

Op 1 januari 2024 telde ons land 164.054 mensen met een leefloon. Het aantal mensen met een leefloon is de voorbije 15 jaar meer dan verdubbeld. Op iets meer dan 11,6 miljoen inwoners wil dat zeggen dat zo'n 1,4 procent van onze bevolking moet rondkomen met een leefloon. In 2007 ging het nog om 80.579 leefloners, toen zo'n 0,7 procent van de bevolking. 

Vooral tussen 2020 en 2021 was er een opvallend sterke stijging van het aantal leeflonen. Die stijging had grotendeels te maken met de coronacrisis en de lockdowns. Na 2021 daalde het aantal leeflonen weer even (hoewel het cijfer nog steeds hoger lag dan voor de coronacrisis), maar sinds januari 2022 gaan het aantal leeflonen weer (sterk) in stijgende lijn. 

Ook tussen de verschillende gewesten zijn er grote verschillen. Op 1 januari 2024 waren er in Vlaanderen 42.484 mensen met een leefloon (0,6 procent van de bevolking), in Wallonië ging het om 74.599 mensen (2 procent van de bevolking).

In Brussel, waar in totaal zo'n 1,25 miljoen mensen wonen, ging het zelfs om 46.971 mensen, ofwel zo'n 3,8 procent van de bevolking. 

"Het aantal mensen met een leefloon groeit niet alleen, het groeit ook erg snel", stelt  econoom Ivan Van de Cloot. 

"Een belangrijke factor voor die stijging is de toename van de groep met herkomst van buiten de EU", zegt Van de Cloot. "Je ziet dat bijvoorbeeld in Machelen en Vilvoorde: daar zijn de afgelopen 20 jaar heel veel mensen met herkomst buiten de EU bijgekomen, en daar is de stijging heel snel gegaan." 

"In Antwerpen geven ze dan misschien wel meer uit aan leeflonen, maar daar is de versnelling niet zo sterk, omdat dat al langer een diverse stad is." 

"De toenemende migratie is een veel te simpele verklaring", reageert professor sociaal beleid Wim Van Lancker. "Die stijging vindt al plaats sinds de jaren 70 en houdt verband met allerhande maatschappelijke veranderingen: zoals gezinsverdunning (er zijn meer alleenwonenden), meer jongeren die studeren met een leefloon, en ook migratie."

Omdat nieuwkomers in principe geen recht hebben op sociale zekerheid, komen zij volgens Van Lancker sneller bij het OCMW terecht. "Voor hen is het OCMW het eerste station om op te klimmen in de samenleving. Voor autochtonen is het OCMW het laatste station." 

"Een laatste verklaring is de verstrenging van de sociale zekerheid zelf", gaat professor Van Lancker verder. "Minder mensen hebben recht op bescherming, er zijn meer voorwaarden aan verbonden. En wie uit de boot valt, zoekt dan vaak ondersteuning bij het OCMW. Het ene hangt samen met het andere."

Omdat het aantal leefloongerechtigden stijgt, nemen ook de kosten toe. Uit voorlopige statistieken van de Nationale Bank blijkt dat vorig jaar 2 miljard euro ging naar leeflonen in ons land. In 2019 ging het nog om 1,4 miljard euro. 

Niet enkel het gestegen aantal leeflonen verklaart het recordbedrag. Ook het bedrag zelf is gestegen. Net als lonen, worden de meeste uitkeringen automatisch geïndexeerd. Wanneer het leven duurder wordt, stijgt ook het leefloon. Daarnaast besliste de regering in om – bovenop de indexering – het leefloon te verhogen. 

De rekening wordt gedeeld door de federale overheid, die het grootste deel betalen, en de lokale besturen. Hoe groter de kost aan leeflonen in een gemeente, hoe meer het federale niveau bijspringt.

De leeflonen bedragen maar een fractie van alle uitkeringen die de overheid aan sociale zekerheid betaalt, in totaal zo’n 100 miljard euro. Ter vergelijking: er gaat ongeveer 5 miljard euro naar werkloosheidsuitkeringen en 13 miljard naar ziekte en invaliditeit.

Een van de voorstellen die op tafel liggen bij de onderhandelingen over een nieuwe federale regering is de beperking van de werkloosheidsuitkering in de tijd. Mensen die langer dan 2 jaar werkloos zijn zouden hun werkloosheidsuitkering verliezen. Professor Wim Van Lancker waarschuwt dat die plannen ook een grote impact zullen hebben op het leefloon. 

Volgens berekeningen van de socialistische vakbond ABVV zou die maatregel leiden tot 90.000 meer leeflonen en een meerkost van 1 miljard euro. Een berekening die Van Lancker niet heel onrealistisch lijkt. 

Professor Van Lancker zegt open te staan voor een debat over de beperking van de werkloosheidsuitkering in de tijd. "Maar niet zonder ook het leefloon en de werking van de OCMW's te herbekijken. Want anders krijg je nog meer druk op de leeflonen en creëer je nog meer drama's." 

Uit de reportage van Pano blijkt dat de dossierlast van maatschappelijke assistenten op sommige plaatsen nu al zo hoog ligt, dat het moeilijk is om alle dossiers goed op te volgen. Dat bevestigt professor Van Lancker. "Er zijn te veel mensen die een leefloon aanvragen, en te weinig maatschappelijk assistenten om dat op te volgen. Zij moeten mensen helpen, begeleiden en activeren, maar hebben daar nu te weinig tijd voor."

Bovendien zijn er ook nog heel wat mensen die wel recht hebben op een leefloon, maar het niet opnemen. Volgens professor Van Lancker ligt dat cijfer op ongeveer 45 procent. "Dat komt omdat de procedure om een leefloon te krijgen te complex en te stigmatiserend is voor die mensen."

Veel mensen hebben volgens hem nog altijd veel schaamte om naar het OCMW te stappen. Bovendien is zo'n sociaal onderzoek, dat maatschappelijke assistenten moeten doen om na te gaan of iemand recht heeft op een leefloon, heel invasief. "Wie zou aanvaarden dat iemand in je bed komt kijken of het beslapen is?” 

Hetzelfde horen we bij Bart Van de Ven, voorzitter van het Brussels Platform Armoede. Volgens hem blijft die onderbescherming de kern van het probleem. "Mensen in de meest kwetsbare situaties, zoals ouderen die recht hebben op de inkomensgarantie voor ouderen of personen met een handicap en zeker ook leefloongerechtigden, blijven nog al te vaak verstoken van de hulp waar ze recht op hebben", schrijft Van de Ven in een reactie. 

"Het idee dat mensen die recht hebben op steun, de dupe worden van misbruik door anderen klopt niet. De werkelijke slachtoffers zijn zij die door politieke keuzes steeds meer drempels ervaren om toegang te krijgen tot ons sociale vangnet."