Een moordenaar, een toegewijde moeder en Aleksej Navalny: hoe de gevangenenruil tussen Rusland en het Westen tot stand kwam

De eerste aanzet komt in 2022 van Rusland. Dat stelt dan voor om 2 gevangenen uit te wisselen: de Amerikaan Paul Whelan in ruil voor de Rus Vadim Krasikov.

Whelan, een ex-marinier van het Amerikaanse leger, is in 2018 gearresteerd in Rusland op verdenking van spionage, toen hij naar de bruiloft van een vriend ging. Krasikov zit sinds 2019 in de cel in Duitsland voor de moord op een Tsjetsjeense dissident.

Maar, de VS en Duitsland gaan niet akkoord.

De Russische president Poetin is er al langer op gebrand om Krasikov vrij te krijgen. Ze zouden elkaar al kennen sinds Poetin begin jaren 90 werkte voor de burgemeester van Sint-Petersburg. Ze zouden ooit ook samen naar een schietbaan geweest zijn. Volgens de overlevering had Krasikov ooit gezegd dat Poetin een goede schutter was.

Nog in 2022 zijn 2 andere mensen op het idee gekomen om een gevangenenruil te organiseren. Christo Grozev en Maria Pevtsjich, 2 onderzoeksjournalisten die tevens goede vrienden zijn van Aleksej Navalny: Ruslands bekendste opposant, die in 2021 gevangen was gezet.

Grozev en Pevtsjich zijn in 2022 volop aan het lobbyen bij hooggeplaatsten binnen de Amerikaanse overheid om een gevangenenruil met Navalny op de agenda te zetten. Voor de Amerikanen gaat het er dan vooral nog over om Paul Whelan vrij te krijgen.

Dat verandert in maart 2023, wanneer de berichten binnenlopen dat Evan Gershkovich is opgepakt in Rusland. De journalist van de Amerikaanse krant The Wall Street Journal was in Jekaterinenburg om verslag uit te brengen over Russische tanks die werden hersteld voor de oorlog in Oekraïne.

Hij wordt beschuldigd van spionage, en naar de cel gebracht. Een proces zou er pas meer dan een jaar later komen.

Na de arrestatie van Gershkovich komt Christo Grozev in contact met de Amerikaanse ambtenaren die zich bezighouden met zijn zaak. Grozev is als onderzoeksjournalist goed thuis in de wereld van Russische misdadigers.

Híj had de identiteit van Vadim Krasikov aan het licht gebracht, nadat die op klaarlichte dag een Tsjetsjeen had neergeschoten in een park in Berlijn.

Volgens de versie van The Wall Street Journal weet Grozev maar al te goed dat Krasikov de sleutelfiguur is voor Rusland. En het zou ook Grozev geweest zijn die er bij de Amerikanen op aanstuurt om Navalny bij de deal te betrekken, anders zouden de Duitsers Krasikov nooit willen laten gaan.

Navalny is namelijk heel populair in Duitsland. Na zijn vergiftiging met het zenuwgas novitsjok wordt hij behandeld in een ziekenhuis in Berlijn. Tijdens zijn revalidatie komt Olaf Scholz, toen nog vicekanselier van Duitsland, hem hoogstpersoonlijk bezoeken. Na de ontmoeting zegt een geëmotioneerde Scholz naar verluidt dat Navalny "een uitzonderlijk moedig man" is.

Ondertussen zit ook de moeder van Evan Gershkovich, Ella Milman, niet stil. Vanaf het eerste bericht dat haar zoon is opgepakt in Rusland legt ze zoveel mogelijk contacten en voert ze de druk op regeringsleiders gevoelig op. Gershkovich stuurt haar brieven vanuit de cel en de informatie die ze zo kan inwinnen, deelt ze ook met de Amerikaanse overheid.

Ook Milman beseft dat Krasikov deel moet uitmaken van een gevangenenruil als ze haar zoon vrij wil krijgen. Op een bepaald moment slaagt ze erin om voor een bijeenkomst vol hoogwaardigheidsbekleders uitgenodigd te worden, met het doel om de stafchef van Scholz te spreken.

Maar de bondskanselier blijkt zélf aanwezig te zijn. Ze stapt op hem af en vraagt hem rechtstreeks om zijn hulp. "We zijn aan het helpen, we zijn iets aan het doen", is het antwoord. 

Krasikov vrijlaten, zelfs als deel van een gevangenenruil, ligt in Duitsland erg gevoelig. De Rus is schuldig bevonden aan moord en zit een levenslange straf uit. Het kost heel wat tijd om alle neuzen in Berlijn in dezelfde richting te krijgen.

Het Witte Huis zegt nu dat er in de laatste maanden van 2023 en in het begin van 2024 elke week telefoontjes waren tussen Washington en Berlijn om te onderhandelen over Krasikov.

Witte rook komt er in februari 2024. De Amerikaanse president Biden en bondskanselier Scholz zijn het eens geworden dat er een gevangenenruil moet komen die moet inhouden dat Navalny, Gershkovich, Whelan en Krasikov zouden vrijkomen.

De VS gaat ook op zoek naar andere Russische spionnen die ze uit Amerikaanse gevangenissen kunnen bevrijden. Maar zelf hebben ze niet veel mensen in de aanbieding. 

Amerikaanse ambtenaren halen op een bepaald moment zelfs in het wilde weg namen uit een database die Russisch klinken door de computer, om te checken of het geen spionnen zijn. Uiteindelijk worden de kandidaten voor de ruil gevonden in Slovenië, Noorwegen en Polen.

De sterren lijken helemaal gunstig te staan wanneer Poetin in een veelbesproken interview met de Amerikaanse presentator Tucker Carlson zegt dat een gevangenenruil met Evan Gershkovich mogelijk is.

Tot op 16 februari het nieuws binnenkomt dat Aleksej Navalny dood is.

De groten der aarde zijn op dat moment bijna allemaal op de jaarlijkse veiligheidsconferentie in München. Christo Grozev en Maria Pivtsjich zijn er ook, al in lichte feeststemming. Joelja Navalnaja, die naar München gekomen is om de vrijlating van haar man te verzekeren, kan op het podium enkel nog maar het Kremlin vervloeken. 

Op dezelfde dag is de moeder van Evan Gershkovich in het Witte Huis om het lot van haar zoon te bespreken. Maar volgens de Amerikanen is de deal ook zonder Navalny nog niet verloren.

Tegen mei hebben de Duitsers een eigen onderhandelingskanaal opgezet met Rusland. Als die Krasikov willen, moeten ze over de brug komen met zo veel mogelijk politieke gevangenen. Om het verlies van Navalny te compenseren?

In juni en juli is er druk overleg tussen de Russische en Amerikaanse inlichtingendiensten, dat gebeurt in verschillende steden in het Midden-Oosten, zegt The Wall Street Journal. Ook de Duitsers spreken voort af met de Russen.

Op hetzelfde moment begint een stormachtige periode in de Amerikaanse politiek. Eerst is er het rampzalige debat van Biden tegen Trump, dat tot een lawine van kritiek op de president leidt. Daarna is er de aanslag op Trump, en uiteindelijk de terugtrekking van Biden als presidentskandidaat en de opmars van Kamala Harris.

Desondanks gaan de voorbereidingen van de gevangenenruil gewoon door. Een uur voor Biden aankondigt dat hij uit de race stapt, heeft hij nog een telefoongesprek met Slovenië, om de laatste afspraken te bezegelen. 

2 dagen voor Bidens historische beslissing wordt Gershkovich in een vliegensvlug proces in Rusland nog veroordeeld tot 16 jaar cel. Om vrij te kunnen komen, moet hij zelf een officieel verzoek voor gratie indienen, gericht aan de Russische president. Op het formulier vraagt Gershkovich aan Poetin of die geen afspraak wil maken voor een interview met hem.

Is Gershkovich door Rusland doelbewust opgepakt om als pasmunt te dienen voor Krasikov? Was Poetin nooit van plan om Navalny vrij te laten, en diende hij alleen maar om de Duitsers mee op de kar te krijgen? Hoe is Navalny om het leven gekomen?

De titel van een column in The New York Times (die ook als bron diende voor dit artikel) verwoordt het als volgt: "Navalny kon niet bevrijd worden tot Gershkovich werd ontvoerd. Gershkovich kon niet vrijkomen tot Navalny dood was."