De dood van Hamas-leider Ismail Haniyeh roept heel wat vragen op. Hoe moet het verder met Hamas na de moord op zijn politieke leider? Wat kunnen de gevolgen zijn voor de oorlog in de Gazastrook en de onderhandelingen over een staakt-het-vuren? En is de aanslag in Teheran dé vonk die het hele Midden-Oosten in brand kan steken?
Wat betekent moord op Ismail Haniyeh voor oorlog in Gaza: "Elke poging om tot staakt-het-vuren te komen, is mee vermoord"
Freek Willems
Gepubliceerd:
Wie zit achter de aanslag?
De aanslag op Haniyeh is nog niet opgeëist, maar zowat iedereen vermoedt dat die het werk is van Israël. Het Israëlische leger, noch de Israëlische regering zegt met zoveel woorden dat Israël verantwoordelijk is. Het persbureau van de regering publiceerde in de loop van de dag wel een foto van Haniyeh op Facebook met het woord "geëlimineerd" op zijn voorhoofd. De foto werd later weer verwijderd.
Dat Israël als hoofdverdachte wordt beschouwd, komt onder meer omdat het land een "traditie heeft van dat soort aanslagen, tegen Iraniërs en in de regio", zegt VRT NWS-journalist en Midden-Oostenkenner Jens Franssen in De Ochtend. "Israël heeft ook als enige een echt doel: het heeft gezegd dat het de politieke top van Hamas zou proberen te vermoorden."
Israël is wellicht ook het enige land in de regio dat de capaciteiten heeft om dit soort operaties uit te voeren, geeft Franssen aan. Het heeft de langeafstandsraketten of eventueel de drones om de aanslag te plegen. "Maar veel belangrijker, ook de inlichtingen. Want dat betekent dat je mensen op het terrein moet hebben die Haniyeh de voorbije dagen en uren gevolgd hebben om exact te weten waar hij 's nachts sliep."
Wat zijn de gevolgen voor Hamas?
Hamas is politiek onthoofd, zoveel is duidelijk. Haniyeh was dé politieke leider van de Palestijnse beweging. De vraag is welk effect zijn dood zal hebben op het voortbestaan van de beweging. Eerder schakelde Israël ook al enkele belangrijke militaire kopstukken van Hamas uit.
Nu is Hamas het wel gewend om zijn leiders te moeten vervangen na Israëlische moordaanslagen. Ook nu weer zal er allicht een nieuwe politieke leider naar voren worden geschoven. Mogelijk treedt Yahya Sinwar nu nog meer op de voorgrond, de (militaire) leider van Hamas in Gaza. Zijn verblijfplaats is geheim, ook Sinwar wordt opgejaagd door Israël.
Toch zal de dood van Haniyeh "grote operationale gevolgen" hebben, schrijft Bethan McKernan, Israël-correspondente van de Britse krant The Guardian . Haniyeh is wereldwijd bekend en de Hamas-veteraan onderhield de relaties tussen Hamas en zijn bondgenoten, in Iran en elders in de regio. "Hij werd ook als pragmatischer beschouwd en stond meer open voor onderhandelingen met Israël dan hardliners als Sinwar."
Hoeveel Haniyeh op voorhand wist van de Hamas-aanval op 7 oktober, is nog altijd niet helemaal duidelijk. Al juichte hij de terreuraanval snel toe. Welke gevolgen zijn dood voor de marsrichting van Hamas zal hebben, valt af te wachten. Het lijkt in elk geval onwaarschijnlijk dat Hamas zich nu plots verzoenender zal opstellen.
Wat zijn de mogelijke gevolgen voor de oorlog in Gaza?
De dood van Haniyeh past in de strategie die Israël als sinds 7 oktober hanteert, de dag dat Hamas een terreuraanval pleegde op het zuiden van Israël, waarbij 1.200 - voornamelijk - Israëli's werden gedood.
Die strategie bestaat uit 3 onderdelen: het vrij krijgen van de gijzelaars die door Hamas en andere Palestijnse strijders waren gevangengenomen en ontvoerd naar de Gazastrook, het vernietigen van de volledige infrastructuur van Hamas in de Gazastrook en het uitschakelen van het topkader van Hamas.
Hoe Hamas op de moord zal reageren, is nog niet duidelijk, maar de Palestijnse beweging liet wel al weten dat er vergelding zal volgen en ze bereid is om "een zware prijs te betalen". De gewapende tak van Hamas zegt dat de moord op Haniyeh "de strijd naar nieuwe dimensies zal tillen" en "grote gevolgen" zal hebben. De vraag is tot wat Hamas nog in staat is na bijna 10 maanden oorlog.
Wat wel min of meer duidelijk is, is dat de onderhandelingen over een staakt-het-vuren en de vrijlating van gijzelaars nu morsdood lijken te zijn. Haniyeh was voor Hamas de belangrijkste gesprekspartner van de Egyptische en Qatarese bemiddelaars. "Elke poging om tot een staakt-het-vuren te komen is mee vermoord met die aanslag in Iran", zegt Franssen. "De onderhandelingen zijn volledig aan diggelen geslagen."
Dat beseft ook de Qatarese premier Mohammed bin Abdulrahman bin Jassim Al Thani. "Politieke moorden roepen de vraag op hoe bemiddeling nog kan slagen als de ene partij de onderhandelaar van de andere partij vermoordt", reageert hij.
Voor Turkije is het dan weer klaar en duidelijk dat Israël niet wil dat de gesprekken slagen. "Het is opnieuw gebleken dat de regering van Netanyahu geen enkele intentie heeft om vrede te bereiken", reageert het ministerie van Buitenlandse Zaken.
Het begraven van de onderhandelingen is slecht nieuws voor de Palestijnse burgerbevolking in de Gazastrook, die nu nog minder dan voorheen snel een einde aan de oorlog mag verwachten. De voorbije 10 maanden werden al bijna 40.000 Palestijnen gedood en de Gazastrook ligt ondertussen grotendeels in puin.
Maar het is wellicht ook slecht nieuws voor de nog in de Gazastrook vastgehouden gijzelaars, een honderdtal. "De kans dat zij zullen vrijkomen, is op dit ogenblik erg klein", zegt Franssen.
Dreigt er een breder conflict in het Midden-Oosten?
Zowel Hamas zelf als Iran, waar de aanslag plaatsvond, dreigt met vergelding. Volgens de Iraanse geestelijke leider Ali Khamenei is het "Teherans plicht om de moord op Haniyeh te wreken".
"Iedereen ziet dit als een enorme escalatie in een al zeer gespannen situatie", zegt Midden-Oostencorrespondente Daisy Mohr in De Ochtend. Bovendien komt de moord op Haniyeh amper een dag na de aanslag op een belangrijke Hezbollah-commandant in Beiroet. "Zowel in het geval van Teheran als Beiroet is het een blamage voor de veiligheidsdiensten dat op 2 plekken in zulke korte tijd zulke belangrijke leiders geliquideerd kunnen worden", zegt Mohr.
"Het stapelt zich op en we moeten nu zien wat er vanuit Iraanse kant en Hezbollah terug zal komen. De vrees voor een totale escalatie is er zeker. De verwachting is dat Iran dit niet zomaar zal laten passeren."
Ook Franssen ziet een "vergaande escalatie de voorbije dagen". Maar het had nog veel erger kunnen zijn, geeft hij aan. "Je voelt wel dat Israël ervoor heeft gekozen om de aanslag niet in Qatar uit te voeren (waar Haniyeh al enkele jaren woont, red.) maar in Iran. Mocht Israël Qatar bombarderen, zou dat een nog grotere escalatie zijn geweest."
Franssen wijst er ook op dat Iraanse uitspraken over wraak wel met een korrel zout moeten worden genomen. "Dat soort uitspraken zijn er vaak voor de eigen achterban." Maar Iran zal hoe dan ook zijn gezicht willen redden, analyseert Bethan McKernan van The Guardian.
De vraag is of Iran het aandurft om deze keer verder te gaan dan bijvoorbeeld in april dit jaar. Toen lanceerde het Iraanse regime meer dan 200 drones en raketten in de richting van Israël als wraak voor de aanval van Israël op het Iraanse consulaat in de Syrische hoofdstad Damascus. Bij die aanval werden meerdere toplui van de Iraanse Revolutionaire Garde vermoord, het elitekorps van het Iraanse leger.
De Iraanse reactie op de Israëlische aanval was toen een duidelijk getelefoneerd antwoord dat nauwelijks schade of slachtoffers veroorzaakte. Iran liet achteraf weten dat de zaak wat hen betreft "afgesloten" was, maar waarschuwde dat er een veel ernstigere reactie zou volgen, mocht Israël "nog een fout maken".
"Er is al langer de angst dat Iran direct betrokken zal worden bij de oorlog in Gaza", zegt Mohr. "Is dit dan de uitnodiging om dat te doen? Zal Iran rechtstreeks reageren of zal het daarvoor een van zijn pionnen in de regio inzetten? Denk aan Hezbollah of de Houthi's in Jemen."
De vraag is ook hoe Hezbollah zal reageren op de vermoedelijke dood van de belangrijke commandant in Beiroet. De Israëlische aanval op de man was een reactie op een raketaanval van vorige zaterdag door Hezbollah op de Golanhoogte, officieel Syrisch grondgebied dat door Israël bezet wordt. Daarbij kwamen 12 kinderen om het leven.
Sinds de start van de oorlog in de Gazastrook bestoken Hezbollah en Israël elkaar geregeld met raketten en drones in het grensgebied tussen Libanon en Israël en op de Golanhoogte. De spanningen in het gebied zijn sindsdien alleen maar opgelopen.
Mogelijk voert Hezbollah zijn aanvallen op Israël nu verder op, gesteund door Iran en al dan niet gecoördineerd met een Iraanse reactie op de dood van Haniyeh.
"Het is moeilijk en te vroeg om dat te gaan voorspellen, maar iedereen zit hier wel op het puntje van zijn stoel", zegt Mohr. "We zullen de komende uren en dagen moeten afwachten hoe de reactie eruit zal gaan zien. Maar het wordt er hier niet rustiger op."
