Minstens 25 nieuwe kleine kernreactoren: hoe realistisch zijn de nucleaire plannen van formateur De Wever?

De twee jongste kernreactoren Doel 4 en Tihange 3 moeten geen tien, maar twintig jaar worden verlengd. Ze moeten open blijven tot 2045, zo lieten N-VA, CD&V, MR en Les Engagés al tijdens de verkiezingscampagne weten. Ook Vooruit liet een opening. De 4 mogelijk toekomstige coalitiepartners van de Wever zitten daar alvast op één lijn.

Het stond dan ook in de sterren geschreven dat formateur De Wever deze vraag zou voorleggen aan de huidige uitbater van de 2 kernreactoren, Engie Electrabel.

Technisch is een levensduurverlenging van de twee reactoren tot 2045 overigens perfect mogelijk. De Wever komt ruim op tijd met zijn vraag: kernreactoren voorbereiden op een levensduurverlenging vraagt zowat vijf jaar. De vraag ligt er nu al, tien jaar voor de nieuwe deadline. Er is dus genoeg tijd om de reactoren nog eens extra op te knappen.

Wereldwijd zijn er overigens al meerdere reactoren die levensduurverlengingen van twintig jaar hebben gekregen. De kleine Nederlandse kernreactor in Borssele, bijvoorbeeld. Die is ruim 10 jaar ouder dan Doel 4 en Tihange 3. Hij stamt uit 1973 en zal al minstens tot 2033 draaien. Minstens, want de Nederlandse regering mikt al op een extra verlenging met nog eens twintig jaar.

Technisch kan het dus, maar dan moet de uitbater van de kernreactoren wel meewillen. En daar rijst een huizenhoog probleem. Engie, de groep boven Electrabel, heeft immers al jaren geleden afscheid genomen van haar Belgische kernreactoren. Begin 2021 schrapte ze de waarde van de 2 laatste kernreactoren zelfs uit haar boeken. Omdat ze er geen brood meer in zag en vooral ook omdat ze het voortdurende bochtenwerk van de opeenvolgende Belgische regeringen meer dan moe was.

Toen de regering-De Croo in maart 2022 alweer een bocht nam en de twee jongste kernreactoren in allerijl toch nog 10 jaar extra wilde laten draaien, toonde Engie zich een heel weerbarstige onderhandelaar. Engie eiste én kreeg spijkerharde garanties om de risico's op verliezen zoveel mogelijk te dekken. Het zou tot december 2023 duren eer het akkoord was beklonken.

Maar nu komt De Wever alweer met een vraag om de reactoren nog eens 10 jaar extra te verlengen. Het laat zich raden dat Engie Electrabel nog meer de hakken in het zand zal zetten. In de ondernemingsplannen van Engie is helemaal geen ruimte meer voorzien voor kerncentrales.

De groep kiest resoluut voor hernieuwbare energie en batterij-opslag, aangevuld met regelbare gascentrales en technologieën om het stroomverbruik slim te sturen.  De nieuwe CEO Vincent Verbeke blokte onze vraag naar een verlenging een paar maanden geleden dan ook diplomatisch af: "We concentreren ons op de uitvoering van het huidige akkoord. Een verlenging met nog eens 10 jaar is voor ons niet aan de orde."

Het is heel goed mogelijk dat De Wever op een keihard neen botst van Engie Electrabel. CEO Catherine MacGregor liet vanuit Parijs meerdere malen verstaan dat ze het wel had gehad met de Belgen en hun kerncentrales. MacGregor overtuigen tot nieuwe onderhandelingen lijkt dan ook een mission impossible.

Dat moet ook Bart De Wever beseffen. Maar mogelijk heeft hij nog een troef achter de hand. Want niet alleen Engie Electrabel kan kerncentrales uitbaten: er zijn nog andere energiebedrijven die dat kunnen. Eén van die bedrijven zit heel dichtbij. Het zit momenteel zelfs al ín onze kernreactoren. Het gaat over de Franse energiereus EDF (Electricité de France).

EDF participeert via zijn dochter Luminus al jarenlang voor iets meer dan 10 procent in Doel 4 en Tihange 3. Het blijft ook bij de verlenging van de reactoren tot 2035 voor 10 procent mede-eigenaar. Het zal zelfs 10 procent van de extra investeringskosten mee dragen: een bedrag dat kan oplopen tot 200 miljoen euro.

EDF is 100 procent eigendom van de Franse staat én heeft een veel groter nucleair park dan Engie. De nucleaire afdeling van Engie beperkt zich tot de 7 Belgische kernreactoren (en financiële participatie in een paar buitenlandse reactoren).

EDF heeft er een pak meer: alle 56 Franse kernreactoren zijn eigendom van het Franse staatsbedrijf. Daarnaast bezit en bouwt EDF nog kernreactoren in Groot-Brittannië, Zuid-Afrika, Indië en China. Zowat 20 procent van de totale nucleaire wereldvloot is in handen van EDF. In vergelijking met EDF is Engie een nucleaire dwerg.  

Wanneer Engie zou afhaken voor een nieuwe nucleaire verlenging is het niet onmogelijk dat EDF de participatie overneemt. De groep zelf communiceert niet over de levensduurverlenging. Dochter Luminus liet ons wel via e-mail weten: "Hernieuwbare energie, kernenergie en gascentrales zijn allemaal nodig om in België voldoende elektriciteit te produceren om een CO2-neutrale toekomst op te bouwen, rekening houdend met de toegenomen elektrificatie."

Luminus, dochter van de nucleaire reus EDF geeft dus wél mee dat het nog een rol ziet voor de nucleaire sector in België. Engie doet dat niet.

Maar Bart De Wever en een paar van zijn mogelijke coalitiepartners kijken nog verder dan een extra verlenging van onze twee jongste kernreactoren. Ze willen nagaan of dat met de vijf andere, oudere reactoren ook nog kan.

Voor Doel 3 en Tihange 2 is dat quasi onmogelijk. Ze werden respectievelijk in 1982 en 1983 geopend, en zijn dus nog relatief jong. Maar in 2012 werden in de 2 reactoren onzuiverheden gevonden: platgedrukte waterstofbelletjes die binnenin de 20 centimeter dikke stalen reactorwanden scheurtjes hadden doen ontstaan. Na grondig onderzoek werden ze alle 2 veilig genoeg bevonden om nog 10 jaar te kunnen draaien. Maar in 2022 en 2023 gingen ze dicht. Onderdelen ervan zijn intussen al verkocht aan andere partijen. Ze opnieuw openen is uitgesloten.

Doel 1 en 2 stammen uit 1975: het zijn onze oudste kernreactoren en ze stellen de grootste problemen om ze veilig te verlengen. Doel 1 en 2 is een zogenaamde dubbelcentrale. De 2 kleinere kernreactoren delen een aantal gemeenschappelijke (veiligheids)componenten. Dat maakt ze kwetsbaarder, oordelen deskundigen.

Ook zouden ze niet voldoende zijn bestand tegen aardbevingen en vliegtuiginslagen. Bovendien is de termijn om de reactoren te moderniseren veel te kort. In februari moet Doel 1 al dicht, in december volgt Doel 2. Ze raken nooit op tijd klaar en zullen jaren onbeschikbaar zijn vooraleer ze opnieuw kunnen opstarten.

Maar Bart De Wever wil blijkbaar ook nagaan of onze Belgische veiligheidsnormen niet té streng zijn. Als die worden aangepast, is er misschien technisch toch een mogelijkheid om één van de twee reactoren open te houden.

De grootste horde wordt alweer Engie Electrabel. De groep heeft eind 2014 al een eens een overhaaste levensduurverlenging van Doel 1 en 2 aanvaard. Ze zullen in 2025 sluiten in plaats van in 2015, na 50 jaar dienst.

Maar die levensduurverlenging brak Electrabel zuur op.  Ze kostte handenvol geld en bovendien moest Electrabel er jaarlijks nog eens 40 miljoen euro nucleaire belastingen op betalen, zelfs al maakten de reactoren geen winst.

Het is dan ook zo goed als zeker dat Engie Electrabel niet zal instemmen met opnieuw een overhaaste verlenging van de twee oude reactoren. Zelfs al krijgt het de nodige financiële garanties: de investering en risico's lijken simpelweg te groot.

Voor Tihange 1 liggen de kaarten een beetje beter. Ook deze reactor is al 10 jaar verlengd. Hij is na 2015 weerbaarder gemaakt tegen aardbevingen en overstromingen en moet geen (veiligheids)systemen delen met een andere reactor. Hij heeft ook dubbel zoveel vermogen als Doel 1 of Doel 2.

Maar ook hier is het technisch onmogelijk om de reactor tijdig op te knappen, zodat hij nog eens 10 jaar langer mee kan. Er is totaal geen verlengingsscenario meer voorzien, er is geen brandstof meer op voorraad: hij zal jaren onbeschikbaar zijn vooraleer de moderniseringswerken zijn beëindigd. En ook hier zal uitbater Engie Electrabel dwarsliggen, want ook de verlenging van Tihange 1 was financieel een fiasco. De reactor maakte de eerste 7 jaar van de verlenging jaar na jaar verlies. Een 2e 10-jarige verlenging is dus zo goed als uitgesloten.

Tenzij een andere speler op de proppen komt. En dat zou best wel eens opnieuw EDF kunnen zijn. Want ook in Tihange 1 heeft EDF een stevige participatie. Het heeft maar liefst 50 procent van Tihange 1 in handen. Als Engie afhaakt, kan Bart De Wever vragen of EDF de uitbating wil overnemen. Maar zelfs dan zal Tihange 1 een aantal jaar buiten strijd zijn, omdat het gewoon veel tijd vraagt om hem opgeknapt te krijgen.

Maar de nucleaire ambities van formateur De Wever reiken nog verder dan de verlenging van de bestaande reactoren. De Wever legt blijkbaar zelfs een piste voor nieuwe reactoren op tafel. En niet weinig, want De Wever heeft tijdens zijn informatieronde blijkbaar meegekregen dat we in de toekomst nog heel veel elektriciteit nodig zullen hebben. In de gelekte nota gaat zelfs over 8.000 megawatt aan nieuwe nucleaire reactoren. Dat zijn 8 kernreactoren zoals Doel 4.

Daarvoor moet dan wel de wet op de kernuitstap aangepast worden: die verbiedt de bouw van nieuwe commerciële reactoren. Maar met de coalitie die De Wever in de steigers wil zetten, mag dat geen probleem zijn. Alle partijen zijn ervoor gewonnen om de wet te veranderen.

Voor zijn ambitieuze bouwplannen mikt De Wever op nieuwere types reactoren. Reactoren van de derde generatie bijvoorbeeld, de zogenaamde EPR's. Die zijn nog veel groter dan Doel 4. Met 5 reactoren is de 8.000 MW opgevuld. In Finland is er vorig jaar één opgestart. Het duurde 17 jaar eer hij klaar was. De kostprijs explodeerde van de geraamde 4 miljard euro naar minstens 11 miljard. Maar vermoedelijk is de echte kostprijs nog hoger.

Ook in Flamanville in Frankrijk is EDF zo'n reactor aan het bouwen. Met al een even erg uit de hand lopende bouwtijd en ontspoorde kosten. Net als in Engeland in Hinkley Point, waar EDF eind 2018 startte met de bouw van twee nieuwe EPR's. Maar ook dat project loopt erg moeizaam: de kosten lopen op en het zal minstens 13 jaar duren eer de EPR's klaar zijn.

Engie is alleszins geen kandidaat om zulke reactoren te bouwen. Maar bij EDF ligt dat anders. EDF is dus al 3 EPR's aan het bouwen en de Franse president Macron wil er nog acht bij. Ook in Nederland aast EDF op de nieuwe nucleaire reactoren die de regering heeft voorgesteld. 

Maar de vraag is toch hoe realistisch de plannen van De Wever zijn. Het zal jaren duren eer de vergunningen voor nieuwe kernreactoren rond zijn. In het beste geval raakt een EPR op 7 jaar gebouwd. Reken op minstens 10 jaar eer het hele vergunningentraject en de bouw achter de rug zijn. In het beste geval, want tot nog toe is er geen enkel land in Europa in geslaagd een EPR tijdig klaar te krijgen.

Bovendien zijn de reactoren ook peperduur. Het is echt de vraag of ze wel kunnen concurreren met de almaar goedkopere stroom uit zonnepanelen of windturbines. Dat onze industrie sowieso beter zal worden van goedkope stroom uit kernreactoren van de 3e generatie, is dus lang niet zeker.

Daarnaast hebben de nieuwe reactoren nog altijd niet de flexibiliteit van gasgestookte elektriciteitscentrales. Die kan je vlot letterlijk wat meer of minder gas laten geven, zodat ze perfect kunnen inspelen op de grillige wind- en zonne-energie. Een EPR is weliswaar beter stuurbaar dan onze huidige reactoren, maar kan nog altijd niet concurreren met gascentrales. In een modern energiesysteem, gedomineerd door steeds variërende hernieuwbare energie, is een zo'n grote EPR-kernreactor heel moeilijk inpasbaar. 

In zijn nota heeft De Wever het blijkbaar ook over de SMR's, kleine nucleaire reactoren van de vierde generatie. Daarvan hebben we er minstens 25 nodig om de ambitie van 8.000 MW nieuwe nucleaire reactoren in te vullen. De kleine modulaire reactoren hebben een vermogen van tussen de 50 en 300 MW: ze zijn ruim 5 keer minder krachtig dan reactoren van de 3e generatie, die maar liefst 1.600 MW aan vermogen kunnen leveren.

Maar als je veel kleinere reactoren hebt, wordt je nucleaire vloot ook veel flexibeler. Je kan dan telkens één of meerdere reactoren aan- of uitzetten als je te weinig of te veel wind- en zonnestroom hebt, zonder dat dat grote schokken geeft in je stroomvoorziening.

De kleinere reactoren zijn dus veel beter inpasbaar in een energiesysteem met veel hernieuwbare energie. Ze zouden ook veiliger zijn én kunnen draaien op nucleair afval van de huidige reactoren dat geen 300.000 jaar, maar "amper" 300 jaar radioactief zou blijven, zeggen nucleaire wetenschappers.

Maar geen enkele van de bestaande modellen maakt die ambities al waar. De enkele SMR's die al zijn getest, blijken allesbehalve bedrijfszeker én veel duurder dan oorspronkelijk gedacht. Vorig najaar nog strandde het eerste echte commerciële SMR-project van het Amerikaanse NuScale. De reactoren bleken gewoon veel te duur om concurrentieel te zijn: de uitbater zegde de bestelling af. 

Volgens het Internationaal Atoomenergie Agentschap zijn er intussen meer dan 80 SMR-projecten, met heel uiteenlopende technologieën. Het is nog helemaal niet zeker welk concept het meest succesvolle zal zijn én in massaproductie zal kunnen gaan.

Echte commerciële productie moet niet voor 2040 worden verwacht, zeggen specialisten. Het SMR-project waarin België 100 miljoen investeert, komt in het beste geval in 2035 met een eerste demonstratiemodel. Als het al echt de fabriekslijnen haalt, zijn we makkelijk een paar jaar verder.

Experten maken dus heel wat voorbehoud bij de plannen van Bart De Wever. Kernenergie heeft het voordeel dat het klimaatvriendelijk is én op om het even welk moment stroom kan blijven leveren. Door het nucleaire niet uit te sluiten, laat De Wever wel alle opties open voor een meer divers klimaatvriendelijk energielandschap. Maar de vraag blijft hoeveel ruimte de nucleaire technologie in dat energielandschap zal kunnen innemen. Want de kosten, het tijdsperspectief en de veiligheidsvraag blijven de technologie parten spelen.