Hoe Emmanuel Macron Frankrijk in onzekerheid heeft gestort: 5 vragen over parlementsverkiezingen

Alles hangt af van de tweede ronde zondag, maar nu al mogen we zeggen dat dit ongezien is. Het uiterst rechtse Rassemblement National klopt aan de poorten van de macht en staat voor zijn echte doorbraak in de 'Assemblée', de eerste kamer van het Franse parlement.

Toen president Emmanuel Macron in 2017 aan de macht kwam, haalde de partij van Marine Le Pen welgeteld 8 verkozenen. 5 jaar later, het Front National was intussen verveld tot Rassemblement National, waren het er al 89. Nu worden het er 250 of mogelijk meer, zelfs een absolute meerderheid van 289 zetels op 577 valt niet uit te sluiten. 

Hoezo, doorbraak? In andere verkiezingen haalde uiterst rechts toch ook hoge scores? Dat klopt, bij de recente Europese verkiezingen was het RN met voorsprong de grootste partij, en bij de presidentsverkiezingen twee jaar geleden haalde Marine Le Pen in de tweede ronde tegen Emmanuel Macron zelfs 41 procent, 8 procentpunten meer dan nu. 

Toch is er een groot verschil: bij Europese of presidentsverkiezingen gaat het om een nationale kieskring. Bij parlementsverkiezingen wordt Frankrijk opgedeeld in 577 kleine deeltjes, waar telkens 1 zetel te winnen valt. Het systeem van winner takes all, om het op zijn Frans te zeggen. Om een zetel te halen, moet je in je kieskring dus de grootste zijn. Dat kiessysteem vormde in het verleden een soort 'verdedigingswal' tegen extremen, het bevoordeelde de partijen van de 'grootste gemene deler', in de praktijk centrumrechts of centrumlinks. Voor de eerste keer in de geschiedenis lijkt die dijk te barsten, in zeker 250 stukjes van Frankrijk wordt het Rassemblement National de grootste. De grootste gemene deler is radicaal geworden. 

Het lijkt vast te staan dat het Rassemblement National volgende zondag de meeste zetels in de wacht zal slepen. De voorsprong op de unie van links en uiterst links – Le Nouveau Front Populaire – is groot. In meer dan 200 kiesdistricten, vooral in het noorden, het oosten en zuidoosten van het land ligt het RN duidelijk op kop. Maar dé vraag is of het RN van Marine Le Pen ook een absolute meerderheid haalt. De jonge kandidaat-premier Jordan Bardella heeft al gezegd dat hij géén premier wordt, als hij niet de helft van de zetels haalt. Wat dan? 

Dan… weet niemand het eigenlijk. President Macron zal moeten aftasten wat mogelijk is, maar veel opties zijn er niet. De meest waarschijnlijke optie is een minderheidsregering met het Rassemblement National, dat geval per geval, wettekst per wettekst op zoek moet naar steun. Alleen lijkt het uitgesloten dat die steun vanuit linkse hoek zal komen, en al evenmin uit het kamp-Macron. Blijft over: LR, of Les Républicains. In een niet zo ver verleden was dat nog de grootste partij van Frankrijk, die met Nicolas Sarkozy of Jacques Chirac ook de president leverde. Maar die partij is gekrompen, ze haalt geen tien procent meer en is de voorbije weken dan ook nog eens uit elkaar gevallen. 

Voormalig partijleider Eric Ciotti heeft vanuit zijn thuisbasis Nice kleur bekend: hij is een alliantie aangegaan met het RN van Marine Le Pen. Wat veel grote namen van de partij niet zagen zitten, zij hebben zelfs geprobeerd hun eigen voorzitter af te zetten. De partij is in feite dus gesplitst. Wie niet meeging met Le Pen heet nu 'Les Republicains, canal historique'. Die fractie heeft al laten weten géén stemadvies te geven. Ze trekken hun kandidaten nergens terug, en doen met andere woorden niet mee aan een front tegen uiterst-rechts. Willen ze dan misschien wel meewerken? Of in een regering stappen? Kan klassiek-rechts gedoogsteun geven aan een minderheidsregering van RN, mocht het zover komen? Hier en daar wordt geopperd dat een regering met Eric Ciotti als premier zou kunnen helpen. 

Afscheidnemend premier Gabriel Attal leek gisteren nog een andere piste te overwegen. Hij had het erover dat er mogelijk nog afspraken kunnen worden gemaakt, om met 'republikeinse' kandidaten wet per wet toch nog een beleid vorm te geven. Alleen ziet niemand hoe zoiets in de praktijk zou verlopen, en met welke eerste minister. 

Het meest waarschijnlijke scenario is dan ook somber, en voorspelt een periode van politieke stilstand. Niet meteen wat je wil, nu Parijs over minder dan een maand de Olympische Spelen verwelkomt. En vooral, nu Europa Frankrijk op het financiële strafbankje heeft gezet. Net als ons land moet Frankrijk dringend iets doen aan het begrotingstekort en de schuldgraad. Maar zonder duidelijke politieke meerderheid en zonder krachtdadige regering wordt dat onbegonnen werk. Los van het feit dat het RN niet zit te wachten op bevelen uit Brussel... Frankrijk zit in een regimecrisis, schrijft de gezaghebbende rechtse krant Le Figaro. 

Zo werd het niet genoemd, maar er bestond wel zoiets als een 'republikeins front'. Een stilzwijgende overeenkomst, waardoor als puntje bij paaltje kwam, iedereen samenspande om Marine Le Pen de macht te ontzeggen. Republikeins front moet je dan begrijpen als “iedereen die de republiek en de democratie een warm hart toedraagt, zal niet toelaten dat radicaal-rechts aan de macht komt”. Onderliggende gedachte: sommige kandidaten van RN hebben een extreemrechts verleden, tonen zich openlijk racistisch, homofoob of antisemitisch. Marine Le Pen en Jordan Bardella mogen dan wel proberen om van de RN een fatsoenlijke machtspartij te maken, er blijft altijd een geurtje aan zitten. 

Dat 'republikeinse front' heeft een tijdlang stand gehouden. Natuurlijk heeft uiterst rechts in enkele steden en gemeenten wel eens de macht gegrepen – Perpignan, Toulon, Orange … Maar op nationaal vlak was er altijd die verdedigingswal tegen Le Pen en de haren. Tot vandaag. Links blijft bij zijn “alles beter dan het Rassemblement National” en is bereid de eigen kandidaten op te offeren. Ook bij de troepen van Macron luidt het – zoals premier Gabriel Attal en ex-premier Elisabeth Borne het zeiden – dat alles moet worden gedaan om te verhinderen dat Jordan Bardella een absolute meerderheid krijgt. Het republikeinse front is nog niet helemaal uit elkaar gevallen, maar vooral aan de rechterzijde zitten er flinke barsten in. 

Emmanuel Macron is verkozen voor vijf jaar, zijn termijn eindigt pas in het voorjaar van 2027. De kans dat de president zelf opstapt, lijkt onbestaand, en niemand kan hem dwingen om te vertrekken. Macron zal dus in het Elysée blijven zitten, maar heeft hij nog wel macht? 

Ten eerste is er de vraag van zijn legitimiteit: zijn partij scoorde in de eerste ronde ruim twintig procent (1 op de 5 kiezers), hij is de steun van de bevolking duidelijk kwijt. Maar dat op zich is geen ramp, een weinig populaire president is niet zo ongebruikelijk in Frankrijk. 

Belangrijker is de vraag of hij nog macht heeft, of hij nog iets kan beslissen. Natuurlijk blijft Macron de baas wat betreft het buitenlandbeleid en defensie, domeinen waarop een president het voor het zeggen heeft. Maar wat het binnenland betreft? Daarvoor moet hij wetten door het parlement krijgen. Als er straks een groot (uiterst) links blok zit, en aan de andere kant een nog groter uiterst rechts blok, dan wordt de kans klein dat de president nog iets door het parlement krijgt. Zelfs het initiatief zal niet bij hem liggen, maar bij de toekomstige regering, wie die dan ook zal leiden. 

Emmanuel Macron heeft in 2017 eigenhandig het politieke landschap herverkaveld. Frankrijk was traditioneel een land van links tegen rechts. De vorige presidenten, de socialist Hollande, de republikeinen Sarkozy en Chirac, allemaal kwamen ze uit één van de twee grote blokken. Als rechts het niet haalde, nam links het over, en andersom. L’alternance heette dat. Maar in 2017 heeft Emmanuel Macron dat systeem op zijn eentje doorbroken. Vanuit het niets en zonder partij heeft hij de macht van die twee blokken kunnen splijten, en zowel kiezers als politici losgeweekt, van zowel links als van rechts. 

Zo kwam zijn eerste minister Edouard Philippe uit de centrumrechtse LR-stal, terwijl premier Elisabeth Borne ooit nog kabinetschef was, van de PS. De tijd van links tegen rechts is voorbij, zei Macron. Het centrum was de plek waar je moest zijn, en het centrum heette La Macronie. Tot vandaag. 

In 2024 is Frankrijk weer netjes in twee grote blokken verdeeld, alleen zijn zowel links als rechts veel radicaler geworden. Net als de Verenigde Staten dreigt het land verdeeld te worden in twee kampen die zelfs niet met elkaar praten. Na de gok van de president om het parlement te ontbinden, bestaat La Macronie niet meer, in parlementszetels uitgedrukt blijft van het centrum niet veel meer over. Mogelijk gokt Macron erop dat uiterst rechts zich aan de macht zal verbranden. Maar voor veel commentatoren heeft hij gegokt en verloren. De president heeft niet alleen zichzelf buitenspel gezet, hij heeft heel Frankrijk in onzekerheid gestort, voor drie jaar, of langer.