Je whatsappjes laten controleren voor je ze verstuurt? Stemming over EU-voorstel tegen kindermisbruik alsnog van de agenda gehaald

'Chat control', zo wordt de wetgeving genoemd waaraan onze Europese politici en instellingen momenteel sleutelen en die als doel heeft kindermisbruik aan te pakken. De Europese Commissie legde daarover 2 jaar geleden een voorstel op tafel, waarmee technologiebedrijven verplicht zouden worden om beelden van kindermisbruik in privéberichten zelf op te sporen en te melden. 

Een eerste voorstel daarover werd al eens weggestemd door het Europees Parlement, maar nu ligt er dus een compromis op tafel. Onze podcast 'Het uur van de waarheid' zette daar begin deze maand al eens de spotlichten op. 

Het comité van de permanente vertegenwoordigers van de 27 EU-lidstaten ging het normaal gezien vandaag bespreken, maar dat is voorlopig uitgesteld. Enkel als een meerderheid (55 procent van de landen die 65 procent van de bevolking vertegenwoordigen) van dat comité akkoord is, kan de Raad van de EU met dat standpunt gaan onderhandelen met het Europees Parlement. Maar al snel werd duidelijk dat die meerderheid niet zou worden gehaald.

In het compromisvoorstel is nog altijd sprake om beelden op te sporen in de privécommunicatie van gebruikers. Maar niet meer alle berichten moeten worden gescand, wel enkel foto's, video's en URL's die je deelt. Als gebruiker moet je daarvoor ook eerst expliciet toestemming geven. Maar weigeren komt met een zware kost: dan zou je geen foto's of video's meer kunnen versturen.

Wel, het hoeft geen betoog dat dat voor hevige discussie zorgt. Die gaat voor alle duidelijkheid niet over de vraag of er iets moet gebeuren om kindermisbruik tegen te gaan. De cijfers die Child Focus daarover gisteren nog publiceerde, laten weinig aan de verbeelding over: in 2023 kreeg de stichting 2.421 meldingen over beelden van seksueel misbruik van kinderen, maar liefst een derde meer dan een jaar eerder.

"De beelden die ik als magistraat zie, daar valt eigenlijk niet over te discussiëren", zegt Philippe Van Linthout, onderzoeksrechter in Mechelen en expert in cybercriminaliteit, in De Ochtend op Radio 1. "Dat gaat over beelden van baby's, peuters en kleuters die verkracht worden. Je vindt dat allemaal op het internet. Op dit moment is dat een soort vrijhaven waar je ongestoord kunt doen wat je wilt. Dat kindermisbruik moet men eindelijk aanpakken." 

Over de vraag hoe je dat aanpakt zonder het recht op privacy al te fors aan te tasten. Dat baart Sofie Royer, privacyexpert aan de KU Leuven, zorgen. "Het kindermisbruik en de verspreiding van beelden ervan zijn een reëel probleem. We moeten als samenleving nadenken hoe we dat kunnen tegengaan. Maar de manier die men vandaag voorstelt, is niet de juiste en brengt heel veel ongewenste gevolgen met zich mee."

Zo wijst ze naar het feit dat je in het voorstel, als je geen toestemming geeft om beelden te laten filteren, je zo goed als "digitaal uitgesloten" wordt. Ook de controle van de beelden roept technische vragen op. "Als we berichten versturen via WhatsApp worden die versleuteld bij de verzender en kunnen die pas weer worden geopend bij de ontvanger. Dat wil men in het nieuwe voorstel behouden. Maar nu wil men iemand als het ware iemand aan de voordeur plaatsen ('uploadmoderatie' heet dat in het jargon, red.) die kan kijken welke inhoud je gaat versturen."

"Het resultaat is dat de deur open blijft staan: niet alleen voor organisaties die strijden tegen kindermisbruik, maar ook voor cybercriminelen, hackers, spionnen en vreemde mogendheden. En zo komt de privacy van iedereen op het spel te staan."

Daar komt nog eens bovenop dat het systeem dat die beelden zal controleren, wellicht ook fouten zal maken en pakweg ook foto's van kinderen in bad zou kunnen interpreteren als kindermisbruik. "Die 'valse positieven' zouden bijvoorbeeld kunnen opduiken als minderjarigen met elkaar aan sexting doen (vanaf 16 jaar is dat legaal onder bepaalde voorwaarden, red.). De tijd die men daarin moet steken, kan niet gaan naar het opsporen van echte verdachten."

Van Linthout is het ermee eens dat we met die problemen rekening moeten houden. "We zoeken nu al jaren naar oplossingen. Het jammere is dat we die vanuit de academische wereld dan nooit krijgen aangereikt." Dat internetgiganten zich ook niet geroepen voelen om mee te zoeken naar een oplossing helpt ook niet. "Dat kost volgens hen te veel tijd en geld." 

Royer werpt tegen dat er wel degelijk meer en meer technische oplossingen opduiken om gericht beelden van kindermisbruik te zoeken en offline te halen. "Platformen moeten zeker ook investeren in gebruiksvriendelijke meldpunten." Verder roept ze op om daders meer te begeleiden en te zorgen voor therapie. "En we moeten er ook voor zorgen dat minderjarigen weerbaarder worden en beter leren omgaan met de gevaren van het internet."

En daarnaast bestaat er ook een heel grote privacylobby. "Privacy is een fundamenteel recht, maar niet het enige fundamentele recht. Ook het recht op leven en op seksuele integriteit zijn belangrijk. Privacy is ook geen absoluut recht. Als je dat gebruikt om een aanslag te plannen, houdt dat recht op. Daar komt dan justitie aan te pas om dat te kunnen opsporen, identificeren en ervoor te zorgen dat daarover in de rechtbank een proces kan plaatsvinden."

"Dat is het probleem van het debat momenteel: het is altijd of-of. De privacy als het hoogste goed waaraan je niet mag raken. Het is ook een hoog goed. Maar ik wil ook die kinderen beschermen, die misbruikt worden. Daar hebben we slimme en democratische koppen voor nodig. Nu wordt er een initiatief genomen en krijg je iedereen over je heen, alsof we naar een soort extremistische rechtsstaat gaan."

Royer geeft toe dat privacy inderdaad niet 'absoluut' is. "Net daarom zijn er heel strikte regels op basis waarvan een onderzoeksrechter bijvoorbeeld een huiszoeking mag doen. Maar hier staat ook de privacy van onschuldige burgers op het spel."

"Van zodra je je privacy opgeeft, is er geen weg meer terug met die technologie. We hebben dat ook gezien met die camera's die langs onze Vlaamse wegen staan. Wie had 20 jaar geleden kunnen denken dat we die vandaag zouden gebruiken om mensen van de weg te halen die hun belastingen niet hebben betaald? Dat is wat men het hellend vlak noemt."

"Het is een beetje naïef om te denken dat het verzwakken van onze privacy zal leiden tot een veiligere wereld voor iedereen. In hoeverre mogen wij onszelf nog beveiligen of iets verbergen voor de overheid? Dat is een fundamentele vraag. Moeten we binnenkort allemaal in serres gaan leven? Want dan zal er misschien wel minder kindermisbruik zijn."

Van Linthout beaamt dat we vandaag tussen hamer en aambeeld zitten. "Dat argument van het hellend vlak komt altijd terug. Maar ik ben als onderzoeksrechter soms blij dat er camera's hangen die er vroeger enkel waren om de snelheid te beteugelen, maar waarmee we nu soms moorden oplossen. De maatschappij verandert ook."

Wat niet wegneemt dat er check and balances moeten zijn bij zulke systemen, en de controle van een rechter, zegt hij. "Maar geen enkel instrument aanreiken of proberen toe te passen, daarmee lossen we helemaal niks op."