Nazi-roofkunst verdwijnt uit Zwitsers museum, Belgische directeur: "Jammer voor het publiek, goed voor Joodse eigenaars" 

‘Le vieux clocher’ van Vincent van Gogh, portretten geschilderd en getekend door Gustave Courbet en Henri de Toulouse-Lautrec, een prachtig tuinschilderij van Claude Monet, een landschap van Paul Gauguin en een oosters vrouwenportret van Edouard Manet. 6 kunstwerken die tot vandaag te zien waren in het Kunsthaus in Zürich, het grootste museum van Zwitserland. Nu worden ze daar weggehaald.

We bellen met Ann Demeester voor wat meer uitleg. De Belgische was jarenlang directeur van het Frans Hals Museum in Nederland en leidt nu al 2 jaar het Kunsthaus in Zürich. 

De schilderijen die uit het museum verdwijnen, komen uit de collectie Bürhle , licht Ann Demeester toe, "een grote verzameling impressionistische en postimpressionistische kunst van de overleden wapenhandelaar Emil Bührle". Die collectie is langdurig in bruikleen gegeven aan het Kunsthaus, dat er zelfs een nieuwe vleugel voor liet bouwen in 2021.

Ann Demeester noemt het "een fantastische en kunsthistorisch unieke verzameling, waarschijnlijk een van de beste op ons continent, maar wel met een controversiële oorsprong".

Enerzijds heeft Emil Bührle, een in Duitsland geboren Zwitser, in de Tweede Wereldoorlog fortuin gemaakt door afweergeschut te verkopen aan de nazi’s. Alle werken uit zijn kunstcollectie maken dus deel uit van dat kapitaal. Maar anderzijds zijn er ook aparte kunstwerken die op een onrechtmatige manier verkregen zijn van hun Joodse eigenaars.

‘Roofkunst’. Dat is de naam die wordt gegeven aan kunstwerken die door de nazi’s van Joodse burgers werden gestolen, afgepakt, in beslag genomen. Sommige van die werken zijn later in musea terechtgekomen. Nabestaanden van de eigenaars eisen ze terug.

Ook in ons land is recent een schilderij van de muur genomen in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten in Brussel en teruggeven aan de erfgenamen van de eigenaar.

Dat er nu 6 werken uit het Kunsthaus in Zürich worden weggehaald heeft te maken met een ruimere interpretatie van roofkunst, namelijk ‘gedwongen verkoop’, ‘sale under duress’ of ‘Fluchtgut’. Dat is kunst die Joodse verzamelaars tijdens de nazitijd onder dwang moesten verkopen, om in hun levensonderhoud te voorzien of te kunnen vluchten naar veiliger oorden. Vaak werden die kunstwerken onder de prijs verkocht.

Tot voor kort werd dat niet als een probleem gezien, licht Ann Demeester toe, maar recent is alles aan het schuiven gegaan, ook door afspraken van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken . 

"Dwangverkoop is problematisch en moet opnieuw geëvalueerd worden", zegt ze. "In dat geval moet er toch ook een rechtvaardige schikking getroffen worden met de erfgenamen. De stichting Bührle (die de collectie beheert, red.) heeft besloten om die werken opnieuw onder de loep te nemen en ze te beschouwen als problematisch. Ze willen proactief een oplossing zoeken met de erfgenamen van de Joodse verzamelaars van wie dit werk ooit werd gekocht."

Ann Demeester erkent: "Het is ontzettend complex allemaal. Er is een verandering in de tijdgeest. Zwitserland was weliswaar neutraal en veilig gebied in de Tweede Wereldoorlog, maar toch moesten de Joodse eigenaars hier onder bepaalde mechanismen van dwang werken."

Wat vindt de museumdirecteur ervan dat er 6 werken niet meer getoond worden? "Hoe de stichting Bührle handelt, past in onze strategie. Het is wel een dubbel gevoel. Jammer dat het publiek de schilderijen niet meer kan zien, anderzijds goed dat er actie wordt ondernomen, dat men zich het lot van die Joodse verzamelaars aantrekt."

Maar hoe zit het met de rest van de Bührle-verzameling? Sommige critici vinden dat die in zijn geheel uit het museum zou moeten verdwijnen. Ann Demeester gaat niet akkoord: "We moeten deze collectie tonen, maar de problematiek ook met open vizier aangaan en durven te benoemen. Toen ik in 2022 directeur werd, hebben we een nieuwe tentoonstelling gemaakt.  Die heeft sterke reacties veroorzaakt. Enerzijds waren er mensen die zeiden: 'Jeetje, moet dat nu nog een keer? Weten we het nu nog niet?' Andere mensen vonden het dan weer heel goed."

"We moeten onze geschiedenis onder ogen zien. Zwitserland was neutraal in de oorlog, maar was wel economisch aan alle kanten bedrijvig, zowel met de geallieerden als met de nazi’s. Bührle was ook een Duits-Zwitsers staatsburger. Uit onze enquête blijkt dat mensen deze tentoonstelling willen zien, maar dan wel met de problematiek helder uitgelegd, zonder de controverse onder het tapijt te moffelen."

Gisteren nog heeft het Kunsthaus aangekondigd een ander werk van Claude Monet, 'L'homme à l'ombrelle', uit eigen collectie te verkopen. Ook een geval van roofkunst bij de Joodse verzamelaar Carl Sachs. Met zijn nazaten is nu een 'juiste en eerlijke beslissing' genomen, en die bestaat erin dat het schilderij wordt verkocht.  

Waar komt de kunst vandaan die in een museum staat of hangt? "Dat is een brandend actueel thema voor de meeste musea", zegt Ann Demeester, denk maar aan kunstvoorwerpen uit voormalige kolonies. "Als je aankoopt, doe je onderzoek: van wie was dit werk, wanneer is het verkocht, onder welke omstandigheden?" Daarbij is de situatie verschillend in elk land, hoewel musea natuurlijk internationaal met elkaar overleggen.

Ann Demeester ziet het ruim: "De discussie over de herkomst van kunstwerken gaat over veel meer dan kunst. Dit gaat over geschiedenis in de brede zin. Kunstmusea spelen nu een heel andere rol. Ze reflecteren niet alleen op de kunstgeschiedenis, maar op de geschiedenis vanuit breed perspectief, ook socio-economisch."