Zuid-Afrika, Brazilië en India tekenen slotverklaring Oekraïne-top niet: "Vredesproces zal moeizaam zijn"

Meer dan 90 landen kwamen gisteren en vandaag op uitnodiging van Oekraïne bijeen in Bürgenstock, bij het meer van Luzern in Zwitserland. Rusland was niet uitgenodigd en China was een opvallende afwezige. Een grote meerderheid (80 landen) van de aanwezigen ondertekende de slotverklaring.  

"We menen dat de deelname van en de dialoog tussen alle partijen noodzakelijk is om tot vrede te komen", zo staat in die verklaring. "We hebben dus beslist in de toekomst concrete maatregelen te nemen met een grotere betrokkenheid van de afgevaardigden van alle partijen." 

De tekst bevestigt ook "de beginselen van soevereiniteit, onafhankelijkheid en territoriale integriteit van alle staten, Oekraïne inbegrepen". Die territoriale integriteit van Oekraïne moet de basis vormen voor een vredesverdrag. 

"De slotverklaring strookt volkomen met onze intentie en blijft openstaan voor aansluiting van ieder land dat het handvest van de Verenigde Naties respecteert", zei de Oekraïense president Volodimir Zelenski in een afsluitende persconferentie. Hij benadrukte de wil om concrete voorstellen uit te werken, die dan op een vervolgconferentie aan Rusland zouden moeten worden gepresenteerd.

Zo'n vervolgconferentie zou er voor Zelenski al spoedig moeten komen. Voorbereidingen daarvoor noemt hij "een kwestie van maanden, niet van jaren". De Zwitserse minister van Buitenlandse Zaken Ignazio Cassis zei dat een tweede conferentie er nog zou kunnen komen vóór de Amerikaanse presidentsverkiezingen in november. 

"Dat een ruime meerderheid van de delegaties het eens is geraakt over een gemeenschappelijke slotverklaring, toont waartoe geduldige diplomatie in staat is", zei Viola Amherd, president van Zwitserland, gastland van de conferentie.

Maar een aantal belangrijke deelnemers als Zuid-Afrika, Brazilië, India en Saudi-Arabië ondertekenden de slotverklaring niet. Wellicht omdat ze zich niet konden vinden in de scherpe veroordeling van Rusland.

"In de verklaring wordt Rusland duidelijk veroordeeld", duidt Rusland- en Oost-Europakenner Jan Balliauw. "De verklaring spreekt ook over de oorlog 'tegen' Oekraïne, niet het neutrale 'in' Oekraïne. Juist die benamingen lagen moeilijk bij een aantal meer neutrale landen. Maar gastland Zwitserland, dat een bemiddelende rol speelt, heeft hen duidelijk gemaakt dat die bewoording het minimum is voor Oekraïne en zijn westerse bondgenoten."   

"De genoemde landen waren ook maar op een laag niveau vertegenwoordigd op de top. Het zijn juist die landen die een grote invloed zouden kunnen hebben op Rusland, en bovendien ook landen die een groot deel van de wereldbevolking vertegenwoordigen en een groot economisch potentieel hebben." 

Balliauw ziet de top als "het begin van een vredesproces waarvan iedereen beseft dat het moeizaam zal verlopen. Tekenend daarvoor is dat zelfs de landen die in Zwitserland aanwezig waren, niet allemaal op dezelfde lijn zaten."

De slotverklaring focust vooral op 3 minder controversiële thema's: nucleaire veiligheid, voedselveiligheid en humanitaire kwesties. 

In de tekst roepen de landen op tot "volledige soevereine controle" van Oekraïne over de kerncentrale in Zaporizja. De grootste kerncentrale van Europa staat al sinds het begin van de oorlog onder controle van Russische troepen.

Ze benadrukken ook dat "de voedselveiligheid op geen enkele manier mag worden gemilitariseerd". De invasie van Oekraïne, een van de grootste graanexporteurs van de wereld, had een dramatische weerslag op de bevoorrading van de arme landen en op de inflatie. De bijna volledige stopzetting van de export van meststoffen uit Rusland in het begin van het conflict had hetzelfde effect.

De slotverklaring eist ook de vrijlating van de krijgsgevangenen en van "alle Oekraïense kinderen die gedeporteerd werden". De tekst eist dat alle Oekraïense burgers die illegaal worden vastgehouden, aan Oekraïne worden terugegeven.