Drie redenen waarom onderhandelen met Vladimir Poetin (geen) zin heeft

Voor een goed begrip: op dit moment is er van onderhandelingen geen sprake. Het is zelfs verboden in Oekraïne. De Oekraïense president Volodimir Zelenski zette eind 2022 zijn handtekening onder een decreet dat onderhandelingen onmogelijk maakt. Pas als Rusland zich volledig uit Oekraïne heeft teruggetrokken, kan er worden gepraat.

Poetin van zijn kant zegt open te staan voor onderhandelingen en een staakt-het-vuren, maar alleen als Oekraïne bereid is om de door Rusland geannexeerde provincies Cherson, Zaporizja, Donetsk en Loegansk af te staan en het geen lid wordt van de NAVO. Een bittere pil die Oekraïne voorlopig niet wil slikken. De conclusie vandaag is dat er tussen Oekraïne en Rusland voorlopig geen enkele overeenkomst is in wat ze voorstellen, nochtans een noodzaak om te kunnen onderhandelen.

Geen enkele westerse bondgenoot lijkt Oekraïne in het openbaar tegen te spreken. Oekraïne moet zelf bepalen of het wil onderhandelen en wat daarvoor de voorwaarden zijn, klinkt het. Zelenski lijkt er nog niet klaar voor te zijn, maar hier en daar gaan stemmen op dat Oekraïne op een bepaald moment toch van strategie zal moeten veranderen.

Ook binnen het Oekraïense leger. Zo stelde een Oekraïense generaal vorige maand in een interview met The Economist dat onderhandelingen met Rusland op lange termijn onafwendbaar zijn. "Ik zie geen manier waarop we de oorlog alleen op het slagveld kunnen winnen."

Maar wanneer, hoe en op welke voorwaarden kan er met Rusland worden onderhandeld? Is Poetin wel te vertrouwen, aangezien hij in het verleden meermaals gelogen heeft? En welke prijs zullen Oekraïne én Europa moeten betalen? Het zijn vragen die ook Vlaamse experten erg verdelen, zo blijkt. VRT NWS sprak met 4 experten en stelde 3 redenen op waarom onderhandelen met Poetin op dit moment (geen) zin heeft.

Oekraïne staat er niet goed voor. Rusland veroverde de laatste maanden weer een aantal dorpen en stadjes in het oosten van Oekraïne. Door een gebrek aan wapens en manschappen konden de Oekraïense troepen niet anders dan zich terug te trekken.

Even dreigde de frontlijn op meerdere plaatsen te kraken. Intussen is Oekraïne er wel in geslaagd om de Russen min of meer tegen te houden, vooral door de verse Amerikaanse militaire steun. Maar houdt Oekraïne dat vol?

Nee, stelt Tom Sauer, professor internationale politiek aan de Universiteit Antwerpen. "Oekraïne kan geen stand houden. De oorlog duurt al 2,5 jaar. Elke dag vallen er meer doden en gewonden. De bondgenoten willen dat Oekraïne wint, maar de middelen die ze geven, helpen niet om dat doel te bereiken."

Sauer wijst er ook op dat Europa zelf niet genoeg wapens heeft om Oekraïne te steunen en ook de Amerikaanse defensie-industrie niet kan volgen. Aan de andere kant is Rusland overgeschakeld op een oorlogseconomie. Rusland is gewoon een maat te groot voor Oekraïne, besluit Sauer.

Er zit dus niets anders op dan te onderhandelen, vindt hij. Doet Oekraïne dat niet, dan dreigt het in de nabije toekomst nog meer grondgebied te verliezen. Dat is ook wat Katlijn Malfliet vreest. Zij is emeritus hoogleraar aan de KU Leuven en Oost-Europakenner. "Oekraïne verder bewapenen zal tot de totale vernietiging van de Oekraïense staat en natie leiden."

Tom Simoens, historicus aan de Koninklijke Militaire School, is het daar niet mee eens. "Het gaat hier over Rusland en zijn bondgenoten versus Oekraïne en zijn bondgenoten. En in die verhouding zou Oekraïne altijd moeten winnen." Met andere woorden, Rusland is in principe niet opgewassen tegen een verenigd Westen.

David Criekemans, professor internationale politiek aan de Universiteit Antwerpen, erkent dat de situatie op het terrein niet goed is voor Oekraïne. "Maar dat kan ook veranderen, nu Oekraïne meer wapens krijgt."

Dat Oekraïne de oorlog kan winnen, durft Criekemans niet te zeggen. "Ik vrees dat als Oekraïne niet wil opgeven, we naar een bevroren conflict gaan." Toch gelooft hij er niet in dat onderhandelingen nu in het voordeel van Oekraïne zouden zijn. "Rusland zou die rustpauze kunnen gebruiken om daarna alsnog dingen te proberen."

Criekemans ziet het dan ook niet meteen gebeuren, die onderhandelingen. "Je hebt meestal pas een window of opportunity als beide zijden tot een soort uitputting komen."

Wat als Poetin zijn zin krijgt en het bezette deel van Oekraïne na onderhandelingen voorgoed Russisch wordt? Zal hij het daar dan bij laten? Wie garandeert dat hij daarna niet toch zijn pijlen richt op de rest van Oekraïne én zelfs op andere Europese landen die vroeger tot de Russische invloedssfeer behoorden?

Criekemans merkt die angst in Oost-Europa. "Onderhandelen met Poetin ontkent de geopolitieke realiteit in de meeste Oost-Europese landen. Je voelt heel duidelijk dat hoe dichter je bij het conflict komt, hoe eminenter ze de dreiging van Rusland percipiëren en hoe irreëler onderhandelen daar gezien wordt."

"Dan heb ik het over de Baltische staten, maar ook over Zweden, Finland en Roemenië bijvoorbeeld. Rusland stelt nu ook al de territoriale integriteit van Estland in vraag en voert nu al een hybride oorlog tegen die landen." Voor Criekemans is het duidelijk: "De conclusie van onderhandelingen mag niet zijn dat Rusland tot de vaststelling komt dat de inzet van militaire middelen werkt."

"Rusland heeft een plan", zegt Simoens, "en dat is het oude Russische rijk herstellen". Nu praten en luisteren naar Rusland zou de 'appeasementpolitiek' van de jaren 1930 terugbrengen, meent hij. Simoens verwijst daarmee naar toegevingen die een aantal Europese landen in die tijd aan Hitler deden om oorlog te vermijden. "Dat zou een heel gevaarlijk standpunt zijn. We mogen daar niet aan toegeven."

Ook Malfliet benadrukt dat de grootmachtambities van Rusland altijd zijn blijven bestaan. Het heeft een uitgewerkt langetermijnplan waarbij het zichzelf ziet als het 'hartland' van een groter Eurazië, stelt ze. "We hebben vanuit Europa geen eigen strategie daartegen en riskeren te worden meegesleurd in de strategie van Rusland." Net daarom moet er zo snel mogelijk onderhandeld worden met Rusland, vindt ze.

Sauer van zijn kant gelooft niet in de theorie van een groot Russisch rijk en Russisch expansionisme. Volgens hem is het duidelijk dat de inval in Oekraïne enkel om Oekraïne zelf gaat en Rusland een bufferstaat wil creëren tegen de steeds verder uitbreidende NAVO.

"Poetin was niet antiwesters, wij hebben hem antiwesters gemaakt door altijd neen tegen hem te zeggen. En hij heeft ingezien dat we niet wilden samenwerken. Als je een regionale grootmacht vernedert, moet je niet schrikken dat die reageert."

De oorlog in Oekraïne is al lang geen Oekraïens-Russisch verhaal meer. De rest van Europa dreigt erin mee gesleurd te worden, of is dat al voor een stuk. De stabiliteit in heel Europa komt meer dan ooit in gevaar.

Volgens Malfliet is het dan ook hoog tijd dat er onderhandeld wordt over een nieuw "concept van veiligheid in Europa, een soort afspraak tussen grootmachten". "Er is geen alternatief. Het enige alternatief is escalatie en het risico op een oorlog met kernwapens." We hebben nood aan een nieuw machtsevenwicht om wederzijdse vernietiging te voorkomen, stelt Malfliet.

En binnen dat nieuwe concept van veiligheid en samenwerking in Europa ziet Malfliet maar één toekomst weggelegd voor Oekraïne: dat van een neutraal land. Dus geen Europese Unie en geen NAVO. "Europa moet de ambitie laten vallen om Oekraïne in de westerse invloedssfeer te trekken, maar tegelijk mag het ook niet in de Russische invloedssfeer komen."

Een verdere uitbreiding van de EU werkt niet meer, vindt Malfliet. "We moeten naar een ander concept met een soort kern-Europa. En met elkaar praten en elkaar niet de duvel aandoen in de nabije buitenlanden lijkt me de enige oplossing. We hebben Rusland altijd als verliezer van de Koude Oorlog behandeld, maar Rusland heeft ook ambities. We moeten als gelijke partners aan een constructieve vrede werken."

Volgens Criekemans ontkent een neutraal Oekraïne echter de keuze die Oekraïne zelf gemaakt heeft. "Tot voor de oorlog zou ik zeggen dat het kon, maar nu is het heel moeilijk om de klok terug te draaien. Bovendien heeft Frankrijk die neutraliteit al eens op tafel gelegd, maar 2 dagen later viel Rusland Oekraïne binnen."

Simoens wijst erop dat de soevereiniteit van een land belangrijk is. "Als een land zelf voor de NAVO kiest, dan kun je daar niet tegen zijn." Hij ziet een mogelijke oplossing. "Als Rusland zich volledig terugtrekt, is neutraliteit misschien aanvaardbaar voor Oekraïne." Maar, zegt hij er meteen bij, "Rusland zal dat nooit doen". "Het streeft nog altijd een regimewisseling na en de controle over de gebieden aan de Zwarte Zee."  

Simoens is naar eigen zeggen pessimistisch. "Ik heb nog van niemand een realistisch scenario gehoord over hoe we vrede kunnen brengen op het Europese continent. En ik zie op dit moment noch een diplomatieke, noch een militaire oplossing voor dit conflict."

Criekemans vindt stabiliteit in Europa in elk geval geen valabel argument om nu meteen met Poetin te gaan onderhandelen. "Dat is een illusie. We gaan de geopolitieke orde daardoor nog instabieler maken." 

Dat er ooit met Rusland over veiligheid en samenwerking gepraat moet worden, is duidelijk, stelt hij. "Er zijn fouten gemaakt in het verleden en Rusland vindt dat het geen plaats heeft gekregen in de wereldorde. Dus er moet een diplomatiek traject voorbereid worden over welke plaats Rusland in de toekomstige wereldorde kan hebben."

Maar dat zal niet voor morgen zijn, meent Criekemans. "De wonden zijn zo diep. Er zal een heel lang traject nodig zijn om een nieuwe balans tussen oost en west te vinden. Ik vrees dat we eerst naar een nieuwe Koude Oorlog gaan. Een die decennia zou kunnen duren."