Aantal kandidaten met migratieachtergrond op kieslijsten daalt licht en "dat is een democratisch probleem"

Eerst de cijfers: voor de Vlaamse en federale verkiezingen heeft vandaag zo'n 10 procent van de kandidaten op de kieslijsten een migratieachtergrond, een lichte daling ten opzichte van de verkiezingen van 2019. Op de Europese kieslijsten is dat 15 procent, wellicht vooral omdat het daar ook makkelijker is om bijvoorbeeld kandidaten uit andere EU-landen op de lijst te zetten. Maar ook dat percentage ligt lager dan 5 jaar geleden.

Een groot deel van die algemene daling in de diversiteit valt volgens de Gentse politicologen te verklaren door de afwezigheid van "migratiepartijen" als Be.one, D-SA en PV&S, die in 2019 opkwamen met lijsten waarop meer dan 75 procent van de kandidaten andere roots hadden. Veel succes hadden die partijen niet, waardoor ze dit jaar ook niet meer opkomen.

En toch. Kijk je naar het overzicht per partij, dan zie je enkel bij PVDA, Groen en CD&V een stijging van het percentage kandidaten met een migratieachtergrond. "Bij de grotere partijen zie je vooral een status quo in vergelijking met 2019", zegt Bram Wauters, professor politicologie aan de UGent. "Vaak komen gewoon dezelfde kandidaten op."

Het meest opvallend is natuurlijk het grote verschil tussen linkse en rechtse partijen. Bij Vooruit heeft 17,4 procent van de kandidaten een migratieachtergrond en ook PVDA en Groen voegen zich bij die kopgroep. De laagste percentages vind je bij de rechtse en centrumrechtse partijen: Vlaams Belang en N-VA, maar ook CD&V en Open VLD.

"Een deel van de verklaring ligt bij de poel waaruit de partijen kunnen vissen: onderzoek leert dat mensen met een migratieachtergrond vaker voor linkse partijen stemmen", zegt Wauters. "Dat heeft ook te maken de standpunten van die partijen. Vlaams Belang is bijvoorbeeld veel kritischer voor migratie, waardoor veel mensen andere roots vaak niet geneigd zijn om zich kandidaat te stellen voor zo'n partij."

"Het is bij mensen met een migratieachtergrond helaas vaak nog taboe om zich te uiten voor een centrumrechtse partij als N-VA", ziet ook N-VA-woordvoerder Philippe Kerckaert. "Assita Kanko kaart bijvoorbeeld geregeld aan hoe ze op sociale media wordt weggezet als een 'Bounty': zwart vanbuiten, wit vanbinnen, en dus een 'verraadster van haar huidskleur'. We zijn als partij trots enkele sterke figuren in ons midden te hebben die dat kwalijke stereotype durven te doorbreken."

Volgens Wauters valt het op dat linkse partijen over het algemeen actiever bezig zijn met de vertegenwoordiging van verschillende groepen in hun lijsten, waar rechtse partijen misschien meer de vrije markt laten spelen.

Dat beaamt Niels Pattyn, woordvoerder bij Vooruit, de partij die het hoogste percentage kan voorleggen. "Het is geen bewust beleid van onze partij om helemaal bovenaan dat lijstje te prijken, maar wel om de diversiteit van de samenleving te weerspiegelen. Dat gaat dan even goed over de aanwezigheid van jongeren of ouderen op onze lijsten."

Bij N-VA benadrukken ze dat ze in hun selectie inderdaad vooral voor "de juiste vrouw of man op de juiste plaats" gaan. "Zonder daarbij quota te hanteren op basis van afkomst: gelijke kansen voor iedereen", zegt Kerckaert. "Daaruit kwamen onder meer al sterkhouders als Zuhal Demir, Assita Kanko, Nadia Sminate en Darya Safai voort."

Makkelijk is het in elk geval voor geen enkele partij om kandidaten met andere roots op de lijst te krijgen. "Ik wijt dat voor een groot deel aan de verruwing van de politiek", stelt Pattyn. "Het is sowieso moeilijk geworden om nieuwe kandidaten aan te trekken, omdat je tegenwoordig al heel stevig in je schoenen moet staan. Nu extreemrechts zo groot is, krijg je al snel heel wat bagger over je heen op sociale media en vorm je de pispaal van de samenleving."

Maar volgens Wauters wijst eerder onderzoek uit dat veel partijen zelf ook niet bijster open staan voor kandidaten met een vreemde afkomst, "laat staan dat ze er structurele inspanningen voor doen". Het onderzoek suggereert "structurele barrières" als het gaat over integratie en doorstroming van zulke kandidaten. 

"Politieke partijen hebben bijvoorbeeld wel aandacht voor een jongerenwerking of voor de aanwezigheid van vrouwen. Mochten ze mensen met andere roots op eenzelfde manier betrekken bij hun partij, zouden ze wellicht veel makkelijker kandidaten vinden."

Toch geeft hij toe dat er ook een maatschappelijk probleem is. "Partijen kijken bij het zoeken naar kandidaten ook naar bepaalde criteria: mensen die een bepaalde functie of job hebben of een leidende of zichtbare rol hebben vervuld bij een bepaalde organisatie. Structureel zie je in onze samenleving dat de doorstroming van mensen met andere roots naar zulke rollen vaak wat stokt."

Zeker is in elk geval dat het aandeel kandidaten met een migratieachtergrond een pak lager ligt op de kieslijsten dan in de algemene bevolking, zo tonen de cijfers. Ongeveer een vijfde van de totale Belgische bevolking heeft een migratieachtergrond. "Maar die kieslijsten komen dus nog niet in de buurt. Ze zijn nog lang geen afspiegeling van de bevolking", concludeert Wauters. 

Volgens hem kan je dan ook grote vraagtekens zetten bij de theorie van "omvolking", die extreemrechtse partijen soms naar voren schuiven: het idee dat mensen met andere cultuur en andere roots hier doelbewust de boel komen "overnemen". "Politiek zijn ze in elk geval sterk ondervertegenwoordigd om dat te kunnen doen."

Meer nog, zo voegt hij toe, een ondervertegenwoordiging vormt eigenlijk een democratisch probleem. "Als je wilt dat je democratie ook echt de bevolking weerspiegelt, moet je niet enkel naar de ideologie kijken, maar ook naar de sociaal-demografische kenmerken van de mensen die ons vertegenwoordigen. Staan er pakweg genoeg vrouwen, jongeren, ouderen of mensen met een arbeidersachtergrond op de lijst?"

"Dat is belangrijk omdat zulke mensen vaak beter de belangen van een bepaalde groep verdedigen, zelfs al heeft een partij daar aandacht voor", weet Wauters. "In veel gevallen hebben ze zelf bepaalde problemen ondervonden, waardoor ze er ook een beter inzicht in hebben en die ook met meer prioriteit willen aanpakken."

"Daarnaast is het essentieel voor het vertrouwen in ons democratische systeem als je mensen er nauw bij kunt betrekken. Mensen die het gevoel hebben deel uit te maken van dat systeem, zullen democratisch genomen beslissingen ook beter aanvaarden."