"Cipiers knijpen oogje dicht om grotere problemen te vermijden": hoe raken gedetineerden aan gsm’s en wat zegt dat over de regels?

"Enkele jaren geleden kreeg ik op Nieuwjaar meer wensen toegestuurd vanuit de gevangenis dan dat ik er kreeg van mijn vrienden, bij wijze van spreken." Die uitspraak van advocaat Walter Damen bevestigt dat het geen uitzondering is dat de gedetineerden in de Antwerpse gevangenis die een celgenoot gefolterd hebben, toegang hadden tot een smartphone in hun cel. 

Dat smartphones over de muren van de gevangenis gegooid worden, is niet nieuw, maar er zijn ook alternatieve routes. "Iedereen die een gevangenis binnen- en buitenwandelt, kan een gsm meesmokkelen", vertelt advocaat John Maes.  

En om een smartphone tot bij een gedetineerde te krijgen, moet je hemel en aarde niet bewegen, zo blijkt. Familie en vrienden die op bezoek komen, lukt het om een gsm binnen te smokkelen. "Wanneer je ziet hoe duur het is om te bellen met een gedetineerde via een telefoon van de gevangenis, is het niet onlogisch dat ze overtuigd raken om een gsm door te geven", zegt Damen. 

Een gsm proberen mee te nemen op bezoek is één ding. Die dan ook voorbij de controles krijgen, is omslachtiger. De cipiers zijn soms zelf niet zo onschuldig. "In elk beroep zijn er mensen die het niet zo nauw nemen met de regels. Ze worden er bovendien goed voor betaald", duidt Maes.

Een gedetineerde die een gsm krijgt toegestopt: niet zo ondenkbaar dus. Hoe kan die gedetineerde die smartphone ongestraft blijven gebruiken in zijn cel? "Om iets te ontdekken moet je controleren, maar dan moet je wel mensen hebben die controleren."

Daar knelt – zoals al meermaals aangegeven door vakbonden en toezichthouders – het schoentje. Te veel gedetineerden voor te weinig cipiers. "Als je als leerkracht moet controleren wie spiekt tijdens een toets, is dat heel wat makkelijker als er 20 leerlingen voor je zitten dan wanneer het er 100 zijn", maakt Damen de vergelijking. 

Elke cel helemaal ondersteboven halen om te ontdekken wie een smartphone heeft, is ook geen optie. "Cipiers moeten roeien met de riemen die ze hebben, maar ze moeten vooral aan hun eigen veiligheid denken. Als een cel weinig andere problemen geeft, dan ga je de gedetineerden - die al met te veel in 1 cel zitten - niet tegen de schenen stampen met een celcontrole."

"Een bewuste overlevingsstrategie", noemt Damen het. Volgens hem en Maes is het voor de gevangenissen en cipiers soms makkelijker om bepaalde dingen toe te laten om te vermijden dat er grotere problemen komen. 

"De omstandigheden waarin de gedetineerden leven zijn al niet ideaal. Als ze dan onderling niet overeenkomen en je problemen kan vermijden met een smartphone, dan zullen cipiers dat misschien oogluikend toelaten. Ze doen wat ze kunnen met de middelen die ze hebben en dan is dat een veilige oplossing", maakt Damen de bedenking. 

Een smartphone is volgens de advocaten niet het enige waar al eens een oogje voor wordt dichtgeknepen. Zo zijn er ook drugs in omloop in verschillende gevangenissen, weten de advocaten via hun cliënten. Ook dat wordt soms getolereerd omdat het erger kan vermijden. "Het roken van een joint bijvoorbeeld. Dat brengt de gedetineerden soms ook gewoon tot rust."

"Het zal zeker niet door de vingers gezien worden als cipiers drugs vinden", denkt Maes. "Het ontdekken in de cel is een andere zaak. Een smartphone heeft nog een bepaalde omvang, maar drugs kunnen gedetineerden nog makkelijker verstoppen."

De foltering in de Antwerpse gevangenis eindigt niet bij het filmen met een smartphone, de beelden werden ook online verspreid. Een gedurfde keuze. "Maar minder en minder controles geeft natuurlijk een soort gevoel van onaantastbaarheid", geeft Maes als verklaring.  

Moeten we ons zorgen maken dat gedetineerden een gevoel van straffeloosheid krijgen voor wat ze doen in hun cel? "Het zijn hier nog geen situaties zoals in Venezuela of Haïti waar de gedetineerden de macht overnemen. Maar het is wel 5 voor 12 om de problemen – zoals de overbevolking – aan te pakken", stelt Damen scherp.

Dat het echt tot opstanden zal komen, betwijfelt Maes wel. "Ik vind dat onze gevangenen nog tolerant zijn als je ziet in wat voor omstandigheden ze soms moeten leven. Ook wanneer er opnieuw gestaakt wordt – wat toch een impact heeft op gedetineerden – laten ze zich niet opjutten."

"De opstanden blijven dus gelukkig nog uit, maar het valt niet te ontkennen dat er heel wat ongecontroleerd gedrag kan passeren", sluit hij af.