"Nieuw op cel? Dan word je lastiggevallen": ex-gedetineerde en aalmoezenier getuigen over leven achter celmuren

Ex-gedetineerde Dries - niet zijn echte naam, wel een schuilnaam - heeft in de gevangenis van Antwerpen gezeten. Hij zegt "enorm geschrokken" te zijn door het nieuws over de gemartelde gevangene daar. "Het is op zich al geen plek waar je je goed voelt. Als je dan nog zulke dingen moet meemaken: dat is erover. Niemand verdient dat."

Toch is de situatie tegelijk al te herkenbaar voor hem. "Als er iemand nieuw in een cel komt, is het altijd moeilijk. Dan wordt die eerst goed lastiggevallen en geplaagd. Ze pakken spullen af, er wordt soms geslagen of gedreigd. Ik heb zelf in een cel gezeten waarin iemand niet gewenst was. Zijn yoghurtpotjes en zijn zakjes chips werden geopend en er werden vuilnisresten in gestopt."

Ook Toon Vandeputte, die als ex-aalmoezenier van de gevangenis van Brugge het leven in de cel goed kent, zegt geschrokken te zijn. "Geschrokken van de ernst, niet van de feiten zelf", corrigeert hij. 

"Wegens plaatsgebrek steekt men vandaag soms 2 mensen op een plaats die voorzien is voor één persoon. Dat maakt dat je al zeer dicht op elkaar leeft en dan nog in een gesloten ruimte. Op een bepaald moment ontstaat in zo'n omgeving een vorm van hiërarchie. In het gewone leven is dat ook zo, dat is niet uitzonderlijk. Alleen kan je in een gevangenis de ruimte niet verlaten."

Die hiërarchie wordt in de gevangenis veelal bepaald door de feiten waarvoor je daar zit of door de groepen waartoe je behoort, zegt Vandeputte. "Dat kan maken dat iemand een paria wordt in een cel van 3 of 6. Als je dan niet sterk genoeg bent, kan er veel gebeuren."

"Ik heb vaak gezien dat mensen 'onder de sloef liggen' van anderen. Ze zenden dan signalen van angst uit als ze in die groep zitten. Dan moet je proberen de tijd te nemen om die persoon apart te zien zodat die daarover durft te vertellen."

Om hulp vragen, is moeilijk in een gevangenis, weet hij. "Wat als je iets zegt tegen een cipier, maar nadien weer in die groep belandt? Wat gebeurt er wanneer de deur achter je dicht gaat?"

"Vroeger stond een cipier in voor 17 of 18 mensen, vandaag zijn dat er vaak 30 à 35. Dan heb je zelfs de tijd niet om mensen te leren kennen en zicht te krijgen op die zaken."

Zowel Dries als Vandeputte bestempelt die overbevolking als een groot probleem. Die leidt ertoe dat gevangenissen gedetineerden nog amper op maat kunnen behandelen. "Iedereen wordt op één stapel gegooid", merkt Dries. "Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen mensen die pakweg psychisch ziek zijn, mensen die gewoon een fout hebben gemaakt en criminelen zonder schuldinzicht. Je belandt samen in eenzelfde hok."

"De mogelijkheid om 'soort bij soort' te steken, wordt kleiner en kleiner", ziet ook Vandeputte. "Als iemand bijvoorbeeld in de cel zit wegens seksuele delinquentie en je brengt die samen met mensen uit de wereld van de drugs of geweld, ben je zeker dat hetzelfde gebeurt als wat er in de maatschappij zou gebeuren: op seksueel geweld wordt neergekeken, dus die gasten zijn de dupe."

Iemand weghalen uit een cel waar het misloopt, is al even moeilijk, zegt Dries. "Het antwoord is in 9 op de 10 gevallen: 'Nee, het is overvol, je moet even volhouden'. Wanneer iemand daar tegen zijn zin zit, kan dat ontploffen en leiden tot vechtpartijen."

"En zelfs als je iemand wilt weghalen: met wie moet je dan schuiven?", vraagt Vandeputte zich af. "Wie moet je daar in de plaats steken, met de schrik dat die dan de dupe wordt?"

Vandeputte is het eens met de vakbonden: dit zal in geen geval het laatste incident zijn. "We leven in een mentaliteit van 'sluit ze op en hou ze zo lang mogelijk binnen'. Zolang je niet meer doet met gedetineerden dan hen alleen maar op te sluiten, zal je problemen blijven hebben."

Zijn oplossing? "Vang mensen menswaardig op, geef hen begeleiding en zorg voor meer mensen die het werk in de gevangenis kunnen doen."

Ook Dries pleit voor meer begeleiding van gedetineerden. "Er wordt niet genoeg geïnvesteerd in andere middelen, zoals in detentiehuizen en transitiehuizen. Ikzelf ben uiteindelijk naar een transitiehuis kunnen doorstromen. Daar werd ik wel verder geholpen en werd er wel met mij gewerkt. Daardoor ben ik de persoon geworden die ik vandaag ben. Ik ben gaan inzien dat het leven ook anders kan zijn en dat je niet per se in een donkere wereld moet stappen."