"Dringende actie noodzakelijk" om Europa te wapenen tegen klimaatverandering

Kan de Europese Unie binnen enkele decennia nog zijn eigen voedsel produceren, in een opwarmende wereld? En is het in staat om de toenemende hitte- en overstromingsslachtoffers op te vangen?

Het zijn slechts enkele van de vragen die het Europees Milieuagentschap (EEA) vandaag beantwoordt in een nieuw rapport . Het EEA is een (onafhankelijke) agentschap dat de wetenschappelijk onderbouwde informatie levert waarop Europese beleidsmakers zich kunnen baseren. 

En de conclusie van het EEA is ontnuchterend. Hoewel Europa dubbel zo snel opwarmt als de rest van de wereld "is de maatschappij nog onvoldoende voorbereid omdat het beleid achterloopt op de snelle groei van de risico's".

Het EEA onderzocht 36 klimaatrisico's onderverdeeld in 5 domeinen: het ecosysteem, voedsel, gezondheid, infrastructuur en de economie. "Meer dan de helft van de grote klimaatrisico's vereisen onmiddellijk meer actie", klinkt het. "Een stapsgewijze aanpassing zal niet volstaan omdat veel maatregelen ook veel tijd vergen."

Het Milieuagentschap schuwt de grote woorden niet. "Als er nu niet doortastend ingegrepen wordt, kunnen de meeste klimaatrisico's kritieke tot rampzalige niveaus bereiken tegen het einde van de eeuw. Honderdduizenden mensen zouden kunnen sterven door hittegolven. De economische gevolgen van alleen al overstromingen aan de kust zouden kunnen oplopen tot 1.000 miljard euro per jaar."

De toestand is het beroerdst voor de ecosystemen. 3 van de 8 risico's die het snelst aangepakt zouden moeten worden, gaan over onze natuur en biodiversiteit. Zo is het zeeleven er erg slecht aan toe.

Nochtans is een gezonde natuur niet alleen kwestie van vogels in de tuin of een groen parkje in de buurt. Het is een belangrijke voorwaarde voor een bloeiende samenleving. Als de natuur achteruitgaat, dan komen ook de volksgezondheid en de voedselvoorziening in het gedrang, waarschuwt het EEA. 

Maar de appetijt onder Europese politici om nog veel natuurmaatregelen te nemen, is de voorbije maanden sterk afgenomen. Onder meer door het protest van de Europese boeren was de natuurherstelwet bijvoorbeeld ei zo na op de klippen gelopen.

De klimaatrisico's die de Europeanen lopen, verschillen sterk van regio tot regio. Centraal- en Oost-Europa zijn het kwetsbaarst, maar ook delen van Zuid-Europa zijn dat. Die streken worden het sterkst getroffen door werkloosheid, armoede, emigratie en een verouderende bevolking. Daardoor zijn die samenlevingen het minst gewapend om problemen op te vangen.

De voedselproductie kan in het gedrang komen door overstromingen, onregelmatige vorst, hittegolven en droogte. In Zuid-Europa is de situatie nu al kritiek. Daar kunnen sommige gewassen nu al niet meer verbouwd worden door watertekort. Het probleem dreigt ook in heel Europa.

Daarom moet er gesleuteld worden aan de manier waarop we ons voedsel produceren en wélk voedsel we produceren, zegt het EEA. Het agentschap stelt voor om minder planten of dieren te kweken waar veel water voor nodig is, en meer gewassen die bestand zijn tegen droogte.

Het zou ook helpen als Europeanen hun menu wat zouden veranderen. Meer plantaardig voedsel eten, zou al snel veel water uitsparen. Er zouden dan wel maatregelen nodig zijn die voldoende voedzaam en betaalbaar voedsel garanderen voor kwetsbare Europeanen.

Minder voedselzekerheid is een gevaar voor de volksgezondheid. De hitte op zich is dat ook. "De recordhete zomer van 2022 wordt gelinkt aan 60.000 tot 70.000 vroegtijdige overlijdens, ondanks investeringen in hitte-actieplannen", merkt het EEA op. Vooral in Zuid-Europa (opnieuw) zijn de gezondheidsrisico's nu al kritiek.

Ook dichtbevolkte en verstedelijkte gebieden zoals Vlaanderen, en België bij uitbreiding, lopen gevaar. De verharding doet de temperatuur bij hittegolven verder oplopen, en daar lijden ouderen, (erg jonge) kinderen of risicopatiënten het eerst onder.

Het KMI verwacht bijvoorbeeld dat tegen 2050 het aantal hittekwetsbare Antwerpenaren met de helft zal toenemen (van 80.000 nu naar 116.000).

Tegelijk verhoogt verharding de kans op overstromingen. Niet voor niets verwijst het EEA naar de overstromingen die ons land en Duitsland troffen in 2021. Die eisten meer dan 200 levens en veroorzaakten 44 miljard euro aan schade.

Het EEA waarschuwt dat het Europees klimaatbeleid ontoereikend is. Maar dat oplossen, is een verantwoordelijkheid van de EU, de lidstaten én de lokale niveaus samen, zeg het.

"Om de veerkracht van onze maatschappijen te waarborgen, moeten Europese en nationale beleidsmakers nu handelen om de klimaatrisico’s te verminderen, zowel door snelle emissiereducties als door een solide beleid en krachtige adaptatiemaatregelen", zegt Leena Ylä-Mononen, directeur van het EEA. De uitstoot van broeikasgassen zal dus verder en sneller omlaag moeten én we moeten ons beter aanpassen aan de gevolgen van de klimaatverandering, vindt ze.

Bij het CERAC, het federaal centrum dat klimaatrisico's inschat, noemen ze het rapport "een belangrijke Europese stap om de urgentie van het klimaatprobleem aan te kaarten".

Onderzoeker Stijn Segers noemt het vooral waardevol dat het rapport aanduidt welke risico's het eerst aangepakt moeten worden en op welke manier. "Dat wordt cruciaal voor beleidsmakers: welke keuzes moeten ze maken met de beschikbare middelen? Sommige maatregelen kan je snel uitvoeren, maar dan zal het ook meer geld kosten. Of je kan ervoor kiezen het trager aan te pakken." 

Ook het draagvlak bij de bevolking zal meespelen in die keuze. "Hoe acceptabel vindt die het bijvoorbeeld om na een extreem weerfenomeen zonder water te zitten? En hoe lang dan wel?" Dat zijn beslissingen die de politiek in samenspraak met experten zal moeten maken.

Aanpassen aan de gevolgen van de klimaatverandering doet Vlaanderen al, zo klinkt het bij het kabinet van Vlaams minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA). Zij maakte van de Blue Deal, het plan dat Vlaanderen moet beschermen tegen droogte en overstromingen, een speerpunt van haar beleid.

Bovendien is "vorige week een Blue Deal-decreet gestemd dat elke toekomstige Vlaamse regering verplicht een meerjarig investeringsplan te maken voor ruimte voor water", zegt haar woordvoerder Andy Pieters.

"We hebben ook geïnvesteerd om onze steden af te koelen of om onze bossen beter te beschermen. En ja, dat is ook de reden waarom we zulke grote stappen gezet hebben om onze open ruimte te beschermen, om vergunningen te vernietigen van lokale besturen die geen aandacht hebben voor de watertoets, enzovoort."

Het EEA roept ook op tot een snellere beperking van de uitstoot van broeikasgassen. En dat ligt moeilijker. Hoewel goed klimaatbeleid volgens Demir bestaat uit reductie én adaptatie, klinkt het in één adem ook dat ze zich "niet blind wil staren op reductiepercentages". "We mogen niet naïef zijn. Wereldwijd stijgt de CO2-uitstoot nog, in één derde van de Europese lidstaten ook, in tegenstelling tot Vlaanderen."