We moeten ontharden, maar elke dag verdwijnt oppervlakte van 10 voetbalvelden onder beton: zo zit het in jouw gemeente

Eigenlijk zou er in Vlaanderen niet meer extra verhard mogen worden. Toch is er sinds 2013 dagelijks meer dan 5 hectare steen of beton bij gekomen. Vooral in Antwerpen en Limburg gaat het hard. Daardoor wordt de bouwshift elke dag weer iets moeilijker waar te maken. Maar de kentering is stilaan in zicht: de snelheid waarmee er nog verharding bijkomt, neemt stilaan af.

Vincent Merckx

do 29 feb. 2024 06u00

In 2050 mag er niet méér verharding bijgekomen zijn in de Vlaamse woon- en industriegebieden dan in 2015. En in natuur- en landbouwgebied moet er zelfs 20 procent verharding verdwenen zijn. Dat is, in het kort, de doelstelling van de betonstop die de Vlaamse regering in 2016 aankondigde. Tegenwoordig gaat die door het leven onder de naam "bouwshift".

Want verharding veroorzaakt problemen. Zo kan er bijvoorbeeld minder water insijpelen in de bodem, waardoor de voorraad grondwater daalt. Omgekeerd stijgt het risico op overstromingen. En beton, asfalt en stenen absorberen hitte en geven die 's nachts weer af, waardoor het tijdens hittegolven veel warmer kan worden voor buurtbewoners. Al die risico's zullen in ons land alleen maar toenemen door de klimaatverandering.

Maar de doelstellingen van de bouwshift worden elk jaar nog wat moeilijker om te halen. Dat toont het nieuwe Betonrapport van de vzw's Natuurpunt en Breekijzer aan. Tussen 2013 en 2021 kwam er in bijna elke gemeente verharding bij. In totaal gaat het om 14.827 hectare. Het gaat dan om nieuwe bebouwing maar ook nieuwe industrieterreinen of infrastructuur zoals wegen.

Daardoor zal er nu al dubbel zoveel onthard moeten worden als in 2016, toen de (toenmalige) betonstop werd aangekondigd.

Nergens meer landbouwgrond verhard dan in de Noorderkempen

Natuurpunt en Breekijzer hebben tot op provincie- en gemeenteniveau bekeken hoe het gesteld is met de verharding.

De Noorderkempen spannen de kroon. Gemeenten als Hoogstraten, Ravels, Wuustwezel, Merksplas en Rijkevorsel verharden in sneltreinvaart. In Hoogstraten alleen al wordt er om de 20 dagen een hectare verhard. Nergens anders in Vlaanderen verdwijnt er zo snel landbouwgrond onder beton.

BEKIJK - Hoeveel vierkante meter er elke dag onder beton verdwijnt in jouw gemeente:

Van alle provincies is Antwerpen het meest verhard, met 17,3 procent van het grondgebied. Dat is 2 procent boven het Vlaamse gemiddelde.

Dat is ergens ook normaal, vindt Frederik Mollen, onderzoeker bij Natuurpunt. "Antwerpen heeft een bovenlokale functie, met de zeehaven, de grote ringweg en Oosterweel. Toch zal er nagedacht moeten worden over hoe diezelfde functies in de toekomst vervuld kunnen worden met minder verharding. Dat wordt een gedeelde opdracht, niet alleen van het stadsbestuur maar ook van de Vlaamse overheden voor mobiliteit en openbare werken."

BEKIJK - Hoeveel procent grond er al verhard is in jouw gemeente:

Limburg toont dan weer een dubbel beeld. In absolute cijfers is het de minst verharde provincie van Vlaanderen. Toch wordt er zeer snel verhard. Per hoofd van de bevolking komt er nergens sneller beton bij. "De Limburger heeft een grote individuele voetafdruk", besluit Mollen, "met meer industrieterreinen en grote verkavelingen."

Hemiksem, Mesen en Spiere-Helkijn ontharden al

In heel Vlaanderen gebeurt driekwart van al die nieuwe verharding in woon- en industriegebied, waar er dus niets meer zou mogen bijkomen. Een kwart gebeurt in natuur- en landbouwgebied, waar er zelfs al verharding zou moeten verdwijnen.

Nochtans zijn er ook 3 gemeenten die tonen dat het wel degelijk kan. In Hemiksem, Mesen en Spiere-Helkijn is er netto geen extra verstening bij gekomen, of zelfs al onthard. En als we alleen naar de zachte bestemmingen kijken, het landbouw- en natuurgebied dus, zijn er al 43 gemeenten die erin slagen te ontharden.

Vlaams-Brabant staat er het best voor. Daar is er sinds 2015 het minst verhard, en moet er dus ook het minst gewerkt worden om de doelstellingen van de bouwshift te halen. "Niettemin blijft de uitdaging in absolute cijfers groot", klinkt het in het Betonrapport. Vlaams-Brabant moet nog steeds meer dan 4.000 hectare zien te ontharden.

Kentering in zicht

Toch lijkt de kentering voor Vlaanderen stilaan in zicht. De snelheid van de verharding lag het hoogst vóór de coronajaren. In 2020 en 2021, de laatste jaren waarvan cijfers beschikbaar zijn, ging het al veel minder hard. Er kwam toen zelfs amper nog verharding bij.

Maar die jaren waren uitzonderlijk, stipt Anton Christiaens van Breekijzer vzw aan. Het is nog niet helemaal duidelijk of die vertraging te maken heeft met bewust beleid, of eerder met de economische schok van de coronacrisis. "De cijfers van 2022 en 2023 worden heel belangrijk. Die zullen moeten duidelijk maken of er effectief een stagnering bezig is."

Ontharden, hoe begin je daaraan?

Heb je een tuin, dan kan je daar al een groot verschil maken, bijvoorbeeld door tegels of stenen uit te breken. Doe ook niet te gek, je terras mag zeker blijven staan.
Plant inheemse bomen of planten. Die zullen in de zomer ook voor koelte zorgen. Zorg wel dat je een boomsoort kiest die tegen de hitte kan, want de klimaatverandering zal meer hittegolven met zich meebrengen. Op de website van Velt vind je meer inspiratie .
Heb je liefst zo weinig mogelijk onderhoud aan je tuin? Zaai dan geen gazon in maar een bloemenveld. Gebruik daarvoor niet alleen rijke teelaarde uit het tuincentrum. Een bloemenveld op arme grond hoef je maar één keer per jaar te maaien.
Wil je toch ook je terras aanpakken, dan kan je kiezen voor planken of tegels met bredere voegen die water doorlaten. Houtschors of kiezels kunnen ook (maar zijn minder handig voor je terrasstoelen).

"De volgende stap is naar netto ontharding gaan: meer ontharden dan er verhard wordt dus", vervolgt Christiaens. "En dat is wel degelijk mogelijk. Nu al doen heel wat Vlaamse gemeenten en overheden er alles aan om niet meer verder te bouwen buiten de gemeente- of stadskernen."

"Maar er moeten nog meer beleidsmaatregelen komen die het haalbaar maken voor die gemeenten om de bouwshift in de praktijk te verwezenlijken." Compensaties bijvoorbeeld.

Maar op zich is er geen reden waarom het niet zou moeten lukken om de bouwshift waar te maken, vindt Christiaens. "In Vlaanderen is er veel meer oppervlakte verhard dan in onze buurlanden. We kunnen op heel veel plekken gerust zonder dat teveel."