Afleiding achter het stuur is een van de voornaamste oorzaken van dodelijke verkeersongevallen: om en bij de 150 doden per jaar bij automobilisten in het Belgische verkeer kunnen toegeschreven worden aan afleiding, waarvan een derde aan handmatig telefoongebruik. Daarom lanceren VRT en Pommelien Thijs samen met de Vlaamse overheid vandaag een nieuwe sensibiliseringscampagne over het thema. Maar hoe groot is het probleem eigenlijk?
Telefoongebruik in het verkeer: hoe groot is het probleem?
De meest recente cijfers over afleiding in het verkeer in ons land dateren van vorig jaar. In de eerste helft van 2023 schreef de politie 61.692 boetes uit voor het ongeoorloofd gebruik van de smartphone. Dat zijn er 339 per dag ofwel 14 per uur.
Het gaat dan om flagrante overtredingen waarbij de politie weggebruikers op heterdaad betrapt terwijl ze aan het bellen zijn met de telefoon in de hand of zelfs mails of tekstberichten lezen of typen. Het merendeel van die boetes ging naar automobilisten en bestuurders van bestelwagens en vrachtwagens, een kleine minderheid naar fietsers.
Cijfers over de tweede helft van 2023 zijn er nog niet, maar bovenstaande cijfers suggereren wel dat het aantal boetes in stijgende lijn gaat. In 2022 ging het nog om ongeveer 117.000 boetes in een jaar tijd.
Afleiding in de wagen
Uit een grootschalige steekproef van het verkeersinstituut Vias bleek vorig jaar dat 1 op de 4 bevraagde Belgen (26 procent) maandelijks wel eens een bericht durft te lezen of sociale media durft te checken achter het stuur. Daarmee doen we het even slecht als de rest van de Europese bestuurders.
Op het gebied van bellen met de gsm in de hand scoorden we iets beter dan het Europese gemiddelde. Bij ons gaf 1 op de 5 van de Belgische bestuurders (21 procent) toe in de afgelopen maand nog gebeld te hebben met de gsm in de hand. Het Europees gemiddelde lag op 25 procent.
Bij een observatieonderzoek in 2020 door Vias werd 2 procent van de bestuurders betrapt op bellen of scrollen op de gsm, tegenover 3 procent in 2013. Een daling met een derde dus: waarschijnlijk te danken aan het feit dat er meer hulpmiddelen op de markt zijn om handenvrij te bellen.
Bij de betrapte bestuurders zijn er wel onderlinge verschillen: waar het gaat om 2 procent van de autobestuurders, klimt het cijfer naar 4 procent voor bestuurders van bestelwagens en zelfs naar 6 procent voor vrachtwagenbestuurders.
De afleiding is niet enkel cognitief maar nu ook vaker visueel, wat een veel groter gevaar is voor de verkeersveiligheid
Stef Willems, verkeersinstituut Vias
Tegelijkertijd blijkt dat 59 procent van de mensen die de smartphone in de wagen hanteert dat doet om berichtjes te lezen of te sturen of om iets op te zoeken op het internet. In 2013 was dat "nog maar" 38 procent.
Het lezen van berichten of mails is nog gevaarlijker dan bellen, omdat bestuurders het zicht op de wegsituatie helemaal uit het oog verliezen. "De afleiding is niet enkel cognitief maar nu ook vaker visueel, wat een veel groter gevaar is voor de verkeersveiligheid", zegt Stef Willems van Vias.
Bovendien vormen de vaak interactieve en steeds grotere schermen in nieuwe auto’s een gevaar voor afleiding, bewijst het onderzoek van Tom Brijs, hoogleraar aan de Universiteit Hasselt. Autobestuurders bedienen geen knopjes meer maar aanraakschermen, waardoor ze langer afgeleid zijn omdat ze wachten op visuele feedback op dat scherm.
Vias pleit in zijn politiek memorandum voor de invoering van slimme cameratechnologieën die bestuurders automatisch kunnen beboeten zodra ze in de fout gaan. De politie kan nooit op dezelfde tijdspanne en op heterdaad evenveel bestuurders beboeten, oordeelt het verkeersinstituut. In Nederland beboet de politie overtreders met deze technologie al binnen een bestaand wettelijk kader.
En op de fiets?
Vandaag lanceren VRT en Pommelien Thijs, in samenwerking met de Vlaamse overheid, een nieuwe sensibiliseringsactie over afleiding in het verkeer. In de videoclip van het campagnenummer ("Het beste moet nog komen") speelt de populaire actrice en zangeres een meisje dat aan het bellen is op de fiets en daardoor in een dodelijk verkeersongeval belandt.
De Vlaamse Stichting Verkeerskunde (VSV) ziet voorlopig echter "geen harde bewijzen dat het gebruik van de smartphone op de fiets ook tot méér gewonden en doden bij fietsers leidt". Maar dat lijkt vooral te wijten aan het gebrek aan bruikbaar cijfermateriaal.
In Nederland zijn er wel cijfers, al gaat het daar slechts om schattingen. Het Nederlands instituut voor Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) schat dat 2 procent van de fietsongevallen te maken zou hebben met gsm-gebruik. "Met oortjes naar muziek luisteren op de fiets zou verantwoordelijk zijn voor 7 procent van de ongevallen", aldus nog het SWOV.
Niet veel cijfers dus, maar dat het gebruik van de telefoon op de fiets gevaarlijk kan zijn, staat vast. Het Nederlands instituut voor Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) schrijft: "Uit onderzoek blijkt dat fietsers die hun telefoon gebruiken om een gesprek te voeren of tekstberichten te typen of te lezen, met een gemiddeld lagere snelheid fietsen, vaker relevante zaken over het hoofd zien en vaker onveilig gedrag vertonen."
Het typen van tekstberichten blijkt het grootste effect te hebben op het fietsgedrag. Fietsers die hiermee bezig zijn, rijden meer in het midden van het fietspad en slingeren vaker over de weg.
Ook kijken fietsers tijdens het sms'en of Whatsappen minder om zich heen en richten zij minder en kortere blikken op het fietspad waarop ze rijden. Het typen van tekstberichten wordt ook door de fietsers zelf als het gevaarlijkst ervaren.
