Komt er een proces in de zaak-Chovanec? En waar ging de zaak over?

Het zijn belangrijke dagen in de zaak rond Jozef Chovanec, de Slovaakse man die bijna zes jaar geleden stierf nadat de politie hem in bedwang gehouden had op de luchthaven van Charleroi.

Hoe, was die zaak dan nog niet afgerond? Nee. 

Dat zit zo: eigenlijk had de zaak een jaar geleden al voor de raadkamer moeten komen. Toen vond het parket van Charleroi dat er niemand terecht moet staan voor de dood van Chovanec. Geen van de agenten die die nacht aanwezig waren in de cel en ook niemand van het medisch personeel. De advocate van de weduwe van Chovanec verzette zich daartegen en vroeg extra onderzoek. 

Ze staan dan ook lijnrecht tegenover elkaar. Volgens het verslag van het gerecht stierf Chovanec aan een hersenletsel doordat hij met zijn hoofd tegen de muur gebonkt had. Volgens datzelfde verslag stierf hij dus niet door verstikking. "Er werden geen sporen aangetroffen van een tekort aan zuurstof", klinkt het.

Bij de tegenexpertise klinkt een ander verhaal. De weduwe van Chovanec schakelde eigen deskundigen in, onder wie ook de gerenommeerde wetsarts Wim Van De Voorde. Volgens hen is verstikking wél de meest plausibele oorzaak. 

Fast forward naar een jaar later: de zaak komt nu voor de raadkamer, die later moet beslissen of er iemand doorverwezen moet worden en of er dus überhaupt een proces komt over de zaak. 

Maar waarover gaat deze zaak eigenlijk ook alweer?

Op 23 februari 2018 om 18.55 uur wil Jozef Chovanec een vlucht nemen vanuit Charleroi naar Slovakije, zijn thuisland. Maar de 38-jarige man lijkt niet de juiste papieren bij zich te hebben en hij zou ook een van de stewardessen geduwd hebben. Reden genoeg voor de luchtvaartpolitie om hem mee te nemen naar een cel op de luchthaven. 

Daar gaat het van kwaad naar erger. Chovanec gedraagt zich - zachts gezegd - vreemd. Op beelden is te zien wat er precies gebeurt in de politiecel tussen 4.20 uur en 5.20 uur. Zo slaat hij met zijn hoofd tegen de muur of de deur - tot bloedens toe, begint hij rond te springen in zijn cel en bibbert hij onophoudelijk. Uiteindelijk komen zes agenten zijn cel binnen om hem in bedwang te houden. Wat er daarna gebeurt, is geen fraai gezicht: een agent gaat minutenlang op hem zitten, een agente brengt de Hitlergroet, er wordt gelachen en gedanst.   

Uiteindelijk geeft een ambulancier een injectie met een kalmeringsmiddel, waarop Chovanec een hartstilstand krijgt. Om 5.09 uur wordt Chovanec bewusteloos uit de cel gedragen. Hij raakt in een coma en sterft enkele dagen later, op 27 februari. 

Het gerechtelijk onderzoek wordt al in 2019 afgerond. Maar het is erg onvolledig, klinkt het bij de weduwe van Chovanec. Ze vraagt en krijgt bijkomend onderzoek. Het zal dan nog een jaar duren alvorens de zaak echt ruchtbaarheid krijgt in de media. Pas op het moment dat de beelden van de politie-interventie gelekt worden, breekt het schandaal los. 

In een interview met VRT NWS vertelde de weduwe van Chovanec dat ze geen andere optie meer zag dan met de beelden naar de media te gaan. "Je wil natuurlijk niet dat die beelden over de hele wereld worden getoond door alle televisiezenders. Maar als je geen andere keuze hebt, als je niets meer kan doen, wat dan?"

De grote vraag: wie wist wat op welk moment én wie heeft wat op welk moment ondernomen? 

Over de politie: 

• Het grote probleem: eigenlijk was niemand van de toenmalige top van de politie op de hoogte. Bottom line: cruciale informatie geraakte niet tot waar ze had moeten geraken én zelfs de tuchtoverheid werd niet op de hoogte gebracht. Woorden als "doofpotoperatie" vallen geregeld. 

• De nummer twee van de federale politie moet in 2020 tijdelijk een stap opzij zetten. Hij is onder meer verantwoordelijk voor de luchtvaartpolitie, maar zelfs hij had de beelden voordien nooit gezien. Er volgt een tuchtprocedure: naar hem, naar de toenmalige directeur van de luchtvaartpolitie en naar het hoofd van de luchtvaartpolitie in Charleroi. 

• Comité P, de dienst die toezicht houdt op de politie, krijgt pas via de media de beelden voor het eerst te zien. Het start een onderzoek en het uiteindelijke eindrapport uit 2021 is niet mals voor de politie: "Er was een groot probleem met leidinggeven en totaal geen integriteitsbeleid klinkt het".

Over het gerecht:

• Ook justitie komt in stormweer terecht, want ook daar klinkt de kritiek: waarom heeft de procureur niet aan de alarmbel getrokken? Zij hadden de beelden wél meteen gezien, maar ook daar liep het mank. Bovendien duurde het onderzoek meer dan 2,5 jaar en besliste de onderzoeksrechter pas in augustus 2020 - na het lekken van de beelden - dat er een reconstructie moest komen.

• De Hoge Raad voor Justitie mengt zich en er komt een bijzonder onderzoek naar hoe het gerecht de zaak aangepakt heeft. Enkele maanden later komt de Hoge Raad met de conclusie dat er "geen pogingen geweest zijn om wat dan ook achter te houden". Maar: er moeten wel lessen getrokken worden, benadrukt de Hoge Raad. Daarom komen er een aantal aanbevelingen. 

Over de politiek:

• En ook de politiek komt in het vizier: minister-president Jan Jambon was op het moment van de feiten minister van Binnenlandse Zaken. In een eerste verklaring zei hij dat hem er "nooit, met geen enkel woord, iets over werd gemeld". Later moest dat bijgesteld worden: zijn kabinet was wel degelijk op de hoogte, en er was ook contact geweest tussen Jambon en de Slovaakse ambassadeur. Het moet gezegd: het eerste politieverslag dat het kabinet kon inkijken, was bijzonder summier. Geen woord over de Hitlergroet, de dansjes, het gelach. Jambon verdedigt zich dan ook in een speciale Kamercommissie door te zeggen dat "het er toen helemaal anders uitzag". 

• De zaak krijgt ook weerklank in het buitenland. In het thuisland van Chovanec, Slovakije, wordt er zwaar uitgehaald naar ons land. Al in 2018 wordt de Belgische ambassadeur op het matje geroepen in Bratislava en nadat de beelden gelekt zijn, komt er heel wat kritiek op de aanpak van ons land. Ook de Europese Commissie roert zich en wil dat er "een diepgaand onderzoek" volgt.

Er zijn dus wel een heel aantal rapporten - met aanbevelingen - verschenen na de dood van Chovanec. Enkele agenten kregen een tuchtsanctie, en bij de politie is er meer aandacht voor het Excited Delirium Syndrome, waar Chovanec aan leed. Er zijn bijvoorbeeld opleidingen hoe agenten het syndroom kunnen herkennen en hoe ze ermee moeten omgaan. 

Zoals gezegd begon vandaag de raadkamer over de zaak om te beslissen of er een proces komt of niet. Het is niet gebruikelijk, maar er zullen twee dagen uitgetrokken worden om de zaak (achter gesloten deuren) te bepleiten. Op de eerste dag bracht de onderzoeksrechter een verslag uit en werden ook beelden getoond. "Dat is uitzonderlijk", zegt advocaat Lennert Dierickx. Hij verdedigt samen met Ann Van de Steen en Leroy Lievens de weduwe en dochter van Chovanec en de Slovaakse staat. Voor de nabestaanden is het alles of niets natuurlijk. Als er geen proces komt, eindigt het voor hen daar. 

"In zo'n dossier zou het ongezien zijn om geen proces te krijgen. Een reden voor doorverwijzing is dat er voldoende aanwijzingen van schuld moeten zijn. Het zou heel vreemd zijn dat er hier geoordeeld wordt dat er geen enkele aanwijzing zou zijn."

De advocaten van de verschillende agenten die die nacht op een of andere manier betrokken waren, zien dat anders. "Er is hen strafrechtelijk niets ten laste te leggen", klonk het voor de zitting. "Ze hebben ingegrepen in delicate omstandigheden." "Ik pleit al sinds het begin dat ze tussengekomen zijn om deze man te redden", zei ook een andere advocate. "Niet binnengaan was ook geen optie. Maar er is geen bewijs dat de interventie hem in gevaar gebracht heeft."

De openbare aanklager verzocht vanavond om de 31 verdachten in de zaak-Chovanec buiten vervolging te stellen. De debatten worden morgen afgesloten met de pleidooien van de verschillende advocaten.

Het blijft uiteraard koffiedik kijken wat de beslissing van de raadkamer is. Dat zullen we later horen.

Maar, een kleine spoiler: de raadkamer is (meer dan waarschijnlijk) niet het eindpunt. Want, stel dat de raadkamer een beslissing neemt waar een van de partijen het niet mee eens is, kan er nog altijd in beroep gegaan worden. Daarop zal de kamer van inbeschuldigingstelling zich over de zaak moeten buigen. 

Wordt ongetwijfeld vervolgd.