De aarde heeft in 2023, het warmste jaar ooit gemeten, geflirt met een symbolische opwarming van anderhalve graad. Dat blijkt uit het jaarrapport van de Europese klimaatdienst Copernicus. "Van Canada tot Libië: we hebben heel veel extreme situaties meegemaakt."
Hoe het klimaat op aarde verder ontspoorde in 2023: vijf opvallende vaststellingen over een uitzonderlijk weerjaar
Michaël Torfs
Gepubliceerd:
Al lang op voorhand konden we met zekerheid zeggen dat 2023 het warmste jaar ooit zou worden. Als een wielrenner die zo'n grote voorsprong heeft dat hij nog lang voor de aankomst al zegezeker is. Alleen is het in dit geval iets wat we liever niet zien.
"We hebben heel wat extreme situaties meegemaakt in 2023", weet klimatoloog Niels Souverijns (VITO). "De vingerafdruk van de klimaatopwarming wordt steeds duidelijker. Het is iets wat we misschien normaal gaan vinden, maar we moeten ons heel goed realiseren dat dit niet normaal is."
De vingerafdruk van de klimaatopwarming wordt steeds duidelijker. We moeten ons goed realiseren dat dit niet normaal is
Klimatoloog Niels Souverijns (VITO)
"We wisten dat dit rapport geen goed nieuws zou brengen", zei Mauro Facchini van het klimaatobservatorium van de Europese Unie op de persconferentie. "De EU wil tegen 2030 55% minder broeikasgassen uitstoten. We weten wat ons te doen staat."
Carlo Buontempo van Copernicus zei dat we ons op onbekend terrein bevinden: "De laatste keer dat het zo warm was op aarde, hadden we geen huisdieren, geen wegen, geen monumenten, geen huizen.... We moeten nadenken over hoe we hiermee omgaan."
Als het gaat over de marges van het klimaat wereldwijd, rekenen we doorgaans met tienden van een graad of minder. In 2023 werden er verschillende nieuwe mijlpalen gezet met behoorlijk grote marges, mede door het weerfenomeen El Niño. Wij pikken er 5 voor je uit.
1. Net geen anderhalve graad extra (maar het komt eraan)
2023 bleek uiteindelijk 1,48 graden Celsius warmer dan het gemiddelde van 1850-1900, de referentieperiode voor de VN-klimaatconferentie en het VN-klimaatpanel IPCC. Het was 0,17 graden warmer dan het vorige warmste jaar uit onze moderne geschiedenis, 2016.
Vorig jaar was het 12 maanden na elkaar dus net geen anderhalve graad warmer, maar eind januari of eind februari kunnen we wél aan 12 opeenvolgende maanden zitten die de drempel overschrijden.
De laatste keer dat het zo warm was, zag onze wereld er helemaal anders uit. Daar moeten we goed over nadenken
Carlo Buontempo (Copernicus)
Dat ligt symbolisch gevoelig, want de wereldleiders houden op de klimaatconferenties nog altijd vast aan een beperking van de opwarming tot die anderhalve graad - het gaat dan over een structurele opwarming op langere termijn (over verschillende jaren), maar toch.
Door de opwarming onder anderhalve graad te houden, kunnen we de ergste gevolgen van de klimaatverandering proberen te voorkomen.
2. Twee dagen naar 2 graden extra (en dat is ongezien)
Vorig jaar was het op ongeveer de helft van de dagen minstens anderhalve graad warmer. Midden november waren er 2 dagen waarop het meer dan 2 graden warmer was. Dat is nog nooit eerder gebeurd en opnieuw een alarmsignaal.
Hoe meer de planeet opwarmt, hoe groter de weersextremen kunnen zijn - denk aan hevige regen, stormweer, of grote hitte met lange droge periodes.
Het hele jaar door kregen we berichten over hittegolven, overstromingen, droogtes en bosbranden uit verschillende hoeken. In Canada waren er grootscheepse en aanhoudende bosbranden. De CO₂-uitstoot door bosbranden lag vorig jaar 30 procent hoger dan het jaar daarvoor. Dat komt onder meer door de ongeziene natuurbranden in Canada waar het "worstcasescenario overtroffen werd".
Bovenstaande grafiek toont hoeveel warmer elke dag in 2023 verliep tegenover de pre-industriële referentieperiode. Tijdens de tweede helft van het jaar zaten we gemiddeld bijna constant boven de anderhalve graad (zie de band in het midden). In november waren er zelfs twee pieken boven de 2 graden.
"Die anderhalve graad die we in 2023 hadden en die enkele dagen met 2 graden zijn symbolische grenzen, omdat het drempels zijn die zijn afgesproken in het klimaatakkoord van Parijs, met de bedoeling om daaronder te blijven", zegt klimatoloog Niels Souverijns.
3. Tweede jaarhelft brak alle records, maand na maand (en dat kan blijven duren)
Vooral de tweede helft van het jaar brak alle records, mede door het losbreken van het weerfenomeen El Niño. Vanaf juni werd er elke maand opnieuw een warmterecord gevestigd.
De maanden september en oktober sprongen eruit met een bijzonder grote afwijking. Klimatoloog Wim Thiery (VUB) maakte voor oktober (+0,40 graden warmer dan warmste oktober voorheen) de vergelijking met de sprint in de atletiek, "alsof het wereldrecord op de 100 meter ineens met een volle seconde gebroken zou worden".
De voorbije maand december was ook weer de warmste ooit gemeten. De maand bleek maar liefst 1,78 graden Celsius warmer dan een gemiddelde december 150 jaar geleden.
Klimatologen verwachten dat El Niño zich nog zal doorzetten tot het einde van de lente, waardoor 2024 nog warmer zou kunnen uitvallen dan het voorbije jaar en een nieuw record zou kunnen vestigen. "2024 gaat zeker geen afkoeling kennen tegenover vorig jaar. De trend gaat zich doorzetten, en we mogen dus nog meer extremen en nog meer records verwachten", schetst Souverijns.
4. Oceanen waren nooit warmer (en dat heeft grote gevolgen)
Grote delen van de oceanen waren nooit warmer dan vorig jaar. Ook dat is een teken van de verdere opwarming. "We zien al een paar jaar een trend naar warmere oceanen, en dit jaar heeft het weerfenomeen El Niño (waarbij een deel van de Stille Oceaan warmer is dan anders, red.) er zeker niet bij geholpen", zegt Souverijns.
Oceanen slaan een groot deel van de extra warmte van de klimaatopwarming op, maar dat blijft niet zonder gevolgen. Boven de oceaan kunnen intense stormdepressies ontstaan. Warmer zeewater kan ook een intensere regenval veroorzaken, zoals vorige week nog bleek tijdens de overstromingen in ons land.
Dat het zeewater nooit zo warm was, bleek ook uit de verschillende mariene hittegolven in o.a. de Middellandse Zee, de Golf van Mexico en het Caraïbische gebied, de Indische Oceaan, het noorden van de Stille Oceaan en het noordelijke deel van Atlantische Oceaan.
"In Libië hadden we zware schade als gevolg van de "medicane" (de plaatselijke cycloon boven de Middellandse Zee, gevoed door het warme zeewater daar, red.) en bij ons hadden we de zware neerslaghoeveelheden van de voorbije twee maanden", zegt Souverijns.
In de VS is de schade door zware onweders vorig jaar opgelopen tot 66 miljard dollar, een record
Verzekeraar Munich Re
Uit een studie in Nature bleek onlangs dat het aantal mensen dat is blootgesteld aan tropische cyclonen, zowat verdubbeld is tussen 2002 en 2019 (van 408 miljoen naar 792 miljoen). Dat komt voor het grootste deel door de klimaatverandering. Het gaat om 6 tot 12 procent van de wereldbevolking, onder meer in China, Japan, de Filipijnen, Taiwan en de VS.
De Duitse herverzekeraar Munich Re liet vandaag weten dat de schade door onweders in de Verenigde Staten vorig jaar op 66 miljard dollar ligt (ongeveer 60 miljard euro). In Europa ging het om 10 miljard dollar. Telkens gaat het om een absoluut record.
5. Nooit was het zee-ijs op Antarctica er zo slecht aan toe
De gevolgen van de opwarming zien we ook in de omvang van het zee-ijs aan de Zuidpool. Tijdens 8 verschillende maanden bereikte de omvang van het zee-ijs een laagterecord voor de tijd van het jaar.
In februari (na de zomer op het zuidelijk halfrond) stond de oppervlakte zee-ijs zelfs op een historisch minimum. Ook aan de noordpool gaat het smeltproces snel, al zijn daar geen absolute diepterecords gevestigd.
Het zee-ijs aan de zuidpool bereikte een absoluut dieptepunt vorig jaar
Copernicus-rapport
Bovenstaande grafiek toont de evolutie van het zee-ijs aan de Zuidpool tijdens het voorbije jaar (blauwe lijn) tegenover de decennia daarvoor (in grijze lijnen). Zowel in onze lente als in onze zomer waren er heel lage waarden.
De warmterecords hebben alles te maken met de aanwezigheid van broeikasgassen in onze atmosfeer, zoals CO₂ en methaan. In beide gevallen gaat het om de hoogste waarden in onze moderne geschiedenis.
De CO₂ blijft zich opstapelen in de lucht door de hoge menselijke uitstoot, en is nu naar 419 ppm (deeltjes per miljoen) geklommen, wat de steile klim van de vorige decennia bevestigt.
Voor methaan kwamen er 11 ppb (deeltjes per miljard) bij tot 1.902 ppb. Die stijging is hoog maar ligt iets lager dan de voorbije jaren. Methaan is een sterker broeikasgas dan CO₂, maar CO₂ blijft dan weer veel langer hangen en doorwerken, tot honderden jaren en meer.
