Aanzienlijke schade in Japan, maar minder dan je bij zo'n sterke aardbeving zou verwachten: hoe komt dat?

Laten we duidelijk zijn: Japan kreeg het gisteren enorm hard te verduren van Moeder Natuur. Alles samen zijn meer dan 150 bevingen geregistreerd. De zwaarste had een kracht van 7.6. Dat is niet mis. "De trillingen die zijn waargenomen, waren enorm", bevestigt geoloog Marc De Batist (UGent) in een gesprek met onze redactie. "De versnelling van de beweging van de grond was heel sterk. Het was dus best wel een intense aardbeving."

Bij een aardbeving met die magnitude en een diepte van 10 kilometer verwacht je gigantisch veel schade, geeft De Batist aan, maar in Japan lijkt dat op het eerste gezicht niet het geval te zijn.

Er is zeker aanzienlijke schade: in het hardst getroffen gebied zijn een duizendtal huizen ingestort, meerdere wegen zijn niet berijdbaar door grote scheuren of aardverschuivingen, in de stad Wajima brak een grote brand uit en de beperkte tsunami's die er waren, hebben schepen en boten doen kapseizen of het land in gesleurd.

Maar gigantisch was de schade niet. Ook het aantal doden blijft voorlopig beperkt tot 48. Ter vergelijking: bij de aardbeving in Turkije en Syrië begin vorig jaar kwamen ongeveer 59.000 mensen om het leven. Die beving had een kracht van 7.8 en veroorzaakte enorm veel schade in een zeer uitgestrekt gebied. En de beving in Marokko enkele maanden geleden had een kracht van 6.8. Er stierven toen 3.000 mensen. Vanwaar dat enorme contrast? 

Dat is onder meer te danken aan de strikte bouwvoorschriften in Japan. "Japan ligt op verschillende breuklijnen, er zijn hier echt dagelijks aardbevingen. Het land is dan ook gebouwd op dit soort bevingen, dat merkte je ook deze keer", vertelt NOS-correspondent Anoma Van der Veere in "De ochtend" op Radio 1.

Die voorschriften gelden vooral voor grote gebouwen, weet De Batist. Het gaat dan meer bepaald over de keuze van bouwmaterialen en de bouwstijl. "Er worden gebouwen neergezet die mee bewegen met de trillingen zonder dat ze instorten." In Japan worden die voorschriften ook nauwgezet nageleefd. In Turkije is dat bijvoorbeeld niet of veel minder het geval. "Dat is het grote verschil", zegt De Batist, "en als zulke gebouwen instorten, heb je meteen heel veel slachtoffers."

Maar ook gewone huizen moeten aan minimumnormen voldoen, verduidelijkt Van der Veere aan de telefoon, wat inhoudt dat ze niet mogen instorten bij een aardbeving. In principe zouden ze dus veilig moeten zijn. Dat er nu toch een duizendtal huizen zijn ingestort, heeft vooral te maken met de vele bevingen die elkaar hebben opgevolgd, zegt Van der Veere. "Die huizen zijn gemaakt om te blijven staan bij een eerste beving, maar niet om constant te trillen."

Van der Veere merkt ook op dat de kwaliteit van de huizen heel sterk afhangt van de portemonnee van de bewoners. Alle huizen voldoen aan de minimumnormen, maar wie voldoende geld heeft, kan zijn huis natuurlijk nog beter bestand maken tegen aardbevingen. "Eigenlijk valt de schade naar Japanse standaarden niet mee", besluit Van der Veere, "want alles zou hier aardbevingsbestendig moeten zijn".

Dat er in Japan relatief weinig doden zijn gevallen, heeft allicht ook te maken met het feit dat de bevingen overdag plaatsvonden. Dat was bijvoorbeeld in Turkije en Marokko niet het geval. Veel mensen werden toen verrast in hun slaap. In Japan daarentegen werd meteen een waarschuwings- en evacuatiesysteem in gang gezet. En dat heeft gisteren blijkbaar zeer goed gewerkt.

"Je wordt hier echt overladen met waarschuwingen", vertelt Van der Veere. "Om de paar minuten krijg je er een op je gsm, of het nu van de openbare omroep is of van de overheid." Ook op televisie is er snel gewaarschuwd. In Japan hangen ook op veel plaatsen luidsprekers, zeker in aardbevingsgevoelige regio's. Ook op die manier wordt de bevolking gewaarschuwd.

Wellicht is dat een verklaring voor het al bij al lage aantal slachtoffers, ook al is er sprake van een duizendtal ingestorte gebouwen. "Japan werkt met een early warning system", legt geoloog De Batist uit, die zelf al meermaals in Japan is geweest. "Aardbevingen zenden verschillende soorten golven uit, snellere en wat tragere. Het zijn die tragere die veel schade veroorzaken. Het early warning system detecteert de eerste golven en zendt dan een waarschuwing uit voor de volgende. Je hebt dan een paar tientallen seconden om je huis te verlaten en soms is dat voldoende."

Ook het tsunami-alarm heeft goed gewerkt. "Japan beschikt over een groot aantal boeien die veranderingen in het zeeniveau detecteren", legt De Batist uit. Al heeft men de hoogte van de golven deze keer wel overschat. Er was gewaarschuwd voor golven van drie tot vijf meter hoog, de hoogste bleven beperkt tot een dikke meter. Maar een gewaarschuwde Japanner is er twee waard. In 2011 had men zo'n krachtige tsunami niet voorzien, met desastreuze gevolgen. Nu werden zo'n 100.000 mensen een tijdlang geëvacueerd.

"Er is waarschijnlijk geen enkel ander volk op aarde dan de Japanners dat zo goed voorbereid is op rampen", verwoordt de Japanse professor Toshitaka Katada van de Universiteit van Tokio in een interview met het Amerikaanse persagentschap AP de manier waarop zijn landgenoten omgaan met aardbevingen.

Hij verwijst onder meer naar de evacuatieplannen en de noodhulppakketten die Japanners in huis hebben. Japanse kinderen krijgen overigens ook les over hoe ze met aardbevingen moeten omgaan en dat vanaf de leeftijd van 6 jaar.

Toch zou het dodental na de bevingen van gisteren zeker nog kunnen oplopen, ondanks die goede voorbereiding. Bijvoorbeeld in de stad Wajima, waar niet alleen veel huizen zijn ingestort, maar ook afgebrand. "Het is nog onduidelijk hoeveel mensen daar waren", zei Van der Veere daarover in "De ochtend". 

Katada waarschuwt ook dat de situatie in zijn land hoe dan ook gevaarlijk en onvoorspelbaar blijft. De zware aardbeving met een kracht van 9.1 en verwoestende tsunami in maart 2011 volgden namelijk op een reeks eerdere bevingen. "Dit is nog lang niet voorbij. Te veel vertrouwen hebben in de kracht van de wetenschap is erg gevaarlijk. We hebben te maken met de natuur."