Kerstdagen bij lentetemperaturen: zacht weer in heel Europa, met dank aan de poolwervel

Wie zich de laatste oudejaarsnacht nog kan herinneren, weet vast nog hoe zacht en miezerig het toen was. Wel, 2023 eindigt zoals het begonnen is, met temperaturen die we eerder in maart of april zouden verwachten dan in het putje van de winter.

Tijdens de kerstdagen sneuvelden er op verschillende plaatsen in Europa temperatuurrecords, of piekten de temperaturen er vlak onder. 

Op de dag van kerstavond, 24 december, werden in Zwitserland de hoogste temperaturen opgetekend voor de tijd van het jaar sinds het begin van de metingen. Dat was vooral het geval in het zuiden van het land, tegen de grens met Italië. In Lugano werd het 17,1 graden Celsius. De dag voordien, op 23 december, was het er zelfs 21,3 graden Celsius geworden.

Groot-Brittannië kende dan weer de warmste kerstavond van de voorbije 20 jaar met 15,3 graden Celsius. Daarna volgden de warmste kerstnacht én de kerstdag met de hoogste minimumtemperatuur sinds het begin van de metingen. Ook de maximumtemperatuur piekte maar brak geen records. In Exeter werd het 13,6 graden Celsius. Dat is minder dan in het recordjaar 1920, maar wel 5 tot 6 graden Celsius warmer dan normaal voor de tijd van het jaar. De tabloid Daily Express had het over een "mini-hittegolf".

In Oostenrijk beleefde de regio Neder-Oostenrijk wél de warmste kerstdag sinds het begin van de metingen. In Wenen werd het 18,6 graden Celsius. En in de Franse Pyreneeën, waar het rond deze tijd van het jaar normaal zo'n 13 graden Celsius is, piekte de temperatuur tot 22,7 graden Celsius. Net geen record.

Meer naar het oosten tekende de stad Vidin voor een decemberrecord voor Bulgarije, met 22,6 graden Celsius. En in Oltenia, Roemenië, werd het 21 graden Celsius, zo'n 12 graden hoger dan normaal.

Waar hebben we die recordtemperaturen nu aan te danken? Dirk Hostens, meteoroloog bij het KMI, is niet zo verrast. "Het komt niet uit de lucht gevallen dat het nu zacht is, in vergelijking met de rest van de winter. Volgens de zonnestand beleven we momenteel het putje van de winter, maar in West-Europa krijgen we dan wel vaker zacht weer."

Daar zit de polar vortex, of de poolwervel, voor iets tussen. "In de volksmond hebben we het over het 'sinterklaaswinterke', de eerste winterprik. Daarna komt de polar vortex op gang. Die bereikt zijn hoogtepunt rond 25 december. Dan krijg je sterke westenwinden met zachte lucht van boven de oceaan." Die winden brengen trouwens niet alleen warmer weer, ze blazen ook tropische schildpadden naar onze kusten, bleek gisteren nog.

Het is ook geen toeval dat het de voorbije dagen net in de Pyreneeën en rond de Alpen zo zacht was. In de bergen werkt de westenwind immers als een haardroger. "Als de westenwind over een stuk bergketen naar beneden komt, krijg je een föhn-effect. Daardoor liggen de temperatuurextremen altijd wat hoger in de bergen."

Roemenië en Bulgarije liggen dan weer verder naar het oosten en dieper in het Europese continent. "En daar variëren de temperaturen veel sterker en wordt het ofwel heel warm of heel koud. Neem Siberië, daar wordt het in de winter -70 graden Celsius en in de zomer 30 graden."

Het gaat dus om een fenomeen dat zich wel vaker voordoet. Maar daarnaast speelt ook de klimaatverandering. "Als het warmer wordt, krijg je ook hogere maximumtemperaturen. Dat is de evidentie zelf." Het weerfenomeen El Niño heeft er dan weer minder mee te maken. Dat heeft vooral een effect op het weer in Zuid-Amerika, en heel weinig bij ons.

Volledig volgens de verwachtingen zijn de temperaturen momenteel opnieuw aan het zakken. In de Pyreneeën is het vandaag nog 17 graden Celsius, in Groot-Brittannië 13 graden. Tegen nieuwjaar zouden de temperaturen op de meeste plekken meer richting het wintergemiddelde moeten gaan.