In Chili is voor de tweede keer in vijftien maanden een nieuwe grondwet weggestemd tijdens een referendum. Het eerste voorstel was te progressief, het tweede te conservatief. Nóg slechter dan de huidige, zeer liberale grondwet uit de tijd van de Pinochet-dictatuur, zeggen tegenstanders. En dus blijft Chili met die 43 jaar oude grondwet zitten. Een bittere pil voor de progressieve beweging, die in 2019 op straat kwam voor een eerlijkere samenleving.
Waarom Chili maar niet van zijn oude grondwet uit de dictatuur van Pinochet afraakt
Freek Willems
Gepubliceerd:
Het was een beetje voorspeld en het is ook gebeurd: 56 procent van de opgedaagde Chilenen heeft gisteren tijdens een referendum een voorstel voor een nieuwe grondwet weggestemd. Het is al de tweede keer in iets meer dan een jaar dat dat gebeurt. In september vorig jaar werd een eerste voorstel met 62 procent weggestemd.
Waarom een nieuwe grondwet?
Wat is er aan de hand? Waarom wil Chili een nieuwe grondwet? En waarom lukt dat maar niet? De huidige Chileense grondwet dateert uit 1980 en werd aangenomen tijdens de dictatuur van Augusto Pinochet (1973-1990). Het is een zeer liberale grondwet, die de rol van de overheid beperkt en het privé-initiatief in alle sectoren stimuleert.
In 2019 was Chili in de ban van groot straatprotest, van vooral linkse studenten. Zij demonstreerden tegen de ongelijkheid en de levensduurte in hun land. Ze eisten sociale en politieke hervormingen en vroegen dat de regering iets zou ondernemen tegen het dure onderwijs, de dure zorg en de lage pensioenen.
Uiteindelijk richtte het protest zich ook tegen de zeer liberale grondwet. De betogers zagen die grondwet als het grootste obstakel voor sociale en politieke hervormingen. De toenmalige conservatieve president Sebastián Piñera stemde er uiteindelijk mee in om een proces op te starten om een nieuwe grondwet te schrijven.
Er werd een grondwetgevende vergadering van 155 leden verkozen, met een meerderheid van progressieven. Na een halfjaar schrijven was het resultaat een zeer progressieve grondwet, die de basis moest vormen voor een grondige hervorming van het land. Met sociale grondrechten op vlak van onderwijs, gezondheidszorg en huisvesting, met de erkenning van de rechten van de inheemse bevolking, met het recht op abortus, met de vervanging van de Senaat door een vergadering van de regio's. Te progressief, te verregaand, vond een meerderheid van de Chileense kiezers.
Nieuwe president, nieuwe poging
De nieuwe, linkse president Gabriel Boric, die intussen in de nasleep van het grote volksprotest de verkiezingen had gewonnen en een voorstander was van het weggestemde voorstel, besloot om een nieuwe poging te ondernemen. Er werden opnieuw verkiezingen voor een grondwetgevende vergadering gehouden, een kleinere weliswaar, met 51 leden.
Maar Boric had de tijdgeest tegen: deze keer werd een overwegend rechtse vergadering verkozen, met een grote rol voor de Republikeinse Partij, een nieuwe oerconservatieve beweging (23 van de 51 leden).
Het voorstel dat die nieuwe vergadering aan de Chilenen voorlegde, was in zowat alles het tegenovergestelde van het eerste voorstel. Op tafel lag nu een zeer conservatieve grondwet, die de rechten van de inheemse bevolking niet erkende, een sterke nadruk legde op symbolen als de vlag, het volkslied en nationale tradities en de deelname van de privésector aan het aanbieden van diensten als gezondheidszorg, onderwijs en pensioenen verankerde.
Tegenstanders van het nieuwe voorstel wezen ook op het feit dat bepaalde rechten (zoals het recht op abortus) ingeperkt zouden kunnen worden op basis van "morele bezwaren" (lees: religieuze bezwaren). Sommigen vreesden dat een bepaalde formulering in de nieuwe grondwet inhield dat abortus zelfs volledig illegaal zou kunnen worden. Nu is abortus onder bepaalde voorwaarden toegestaan.
Tegenstanders noemden het nieuwe voorstel daarom nóg conservatiever dan de huidige grondwet. En dus kreeg dit hele proces om een nieuwe grondwet te schrijven een opvallende nieuwe wending. De voorstanders van het eerste, progressieve voorstel riepen de Chilenen op om het tweede, conservatieve voorstel weg te stemmen en daarentegen de huidige grondwet, die ze zo verfoeien, te behouden. En zo geschiedde. Ook dit voorstel werd afgeketst.
Hier houdt het op
Het resultaat is dat Chili maar niet van zijn grondwet uit de dictatuur van Pinochet afraakt (die in de loop der jaren wel al geregeld aangevuld en gewijzigd is). En dat zal nog even zo blijven, want president Boric heeft er genoeg van. Alvast tijdens zijn ambtstermijn (in principe tot maart 2026) zal er geen nieuwe poging komen om een nieuwe grondwet te schrijven.
"Hiermee is het grondwettelijk proces gesloten. Er zijn andere dringende dingen te doen. Ons land gaat door met de huidige grondwet, want na twee referenda is geen van beide voorstellen erin geslaagd om Chili te vertegenwoordigen of te verenigen in zijn mooie diversiteit."
Het enthousiasme dat werd aangewakkerd door het straatprotest, is verloren gegaan. Mensen zijn al vergeten waarom we de straat op gingen.
Malen Riveros, 19-jarige student
Progressief Chili reageert opgelucht op de uitslag van zondag. "Ik verkies iets dat slecht is boven iets dat slechter is", verwoordde de voormalige sociaal-democratische presidente Michelle Bachelet het gevoel bij veel progressieve Chilenen.
Maar naast opluchting, heerst ook grote teleurstelling. "Het enthousiasme dat werd aangewakkerd door het straatprotest, is verloren gegaan", reageert de 19-jarige rechtenstudent Malen Riveros. "Met het verstrijken van de tijd is de hoop verloren gegaan. Mensen zijn al vergeten waarom we de straat op gingen."
