Waarom Oekraïne dé troefkaart van Hongarije is (en Viktor Orbán die zo lang mogelijk in handen wil houden)

Het is niet de eerste keer dat Europa vlak voor een belangrijke beslissing nog lidstaten over de streep moet trekken. Met name Hongarije is er goed in om tot op het laatste moment dwars te liggen en om dan, in ruil voor medewerking, iets anders uit de brand te slepen.

Ook nu speelt premier Viktor Orbán het spel hard. Vorige week stuurde hij een brief naar Charles Michel, de voorzitter van de Europese Raad, met de vraag om de toetredingsgesprekken voor Oekraïne volledig van de agenda van de top te schrappen. "Het duidelijke gebrek aan consensus zal sowieso tot een mislukking leiden", aldus de Hongaarse premier.

Bij belangrijke strategische beslissingen is unanimiteit nodig in de Europese Raad. Dit is zo'n geval. Hongarije kan dus met één stem de hele beslissing tegenhouden.

Met grote gevolgen voor Oekraïne: de Oekraïense president Volodimir Zelenski heeft de financiële steun nodig om oorlog te kunnen blijven voeren. Ook de boodschap dat de deur van de EU nu echt openstaat voor Oekraïne is belangrijk, zodat de Oekraïners wíllen blijven vechten.

De oplossing ligt niet meteen voor de hand, klinkt het langs alle kanten. Deze keer zal Orbán niet toegeven. Maar waarom?

Er staat in Brussel nog een grote koffer met geld voor Hongarije. Maar die tientallen miljarden euro's blijven voorlopig bevroren. Kort gezegd omdat Hongarije de regels van de rechtsstaat niet naleeft.  

De Europese Commissie heeft op woensdag wel 10 miljard aan ingehouden steun vrijgemaakt, omdat Hongarije een aantal hervormingen in de rechtspraak heeft doorgevoerd. Door de timing lijkt dat wel heel erg op een geste naar Orbán, om toch mee te werken in de kwestie Oekraïne. Maar het lijkt erop dat dat deze keer niet genoeg zal zijn om hem te overtuigen.

"Het belangrijkste op dit moment is het Europese geld", zegt Zoltán Ranschburg, analist bij de Hongaarse denktank Republikon Institute. "Premier Orbán weet dat Oekraïne een belangrijke zaak is voor de andere lidstaten, en dat ze snel en efficiënt willen handelen."

"Hij weet dat als hij deze onderhandelingen als hefboom gebruikt, hij een heel sterke troefkaart in handen heeft. Ik kan me goed voorstellen dat Orbán die troefkaart zo lang mogelijk vast wil houden, om zo veel mogelijk fondsen los te krijgen."

It’s all about the money dus, of is er meer aan de hand? Hongarije heeft al langer een andere strategische visie op het conflict tussen Rusland en Oekraïne.

Al sinds het begin van de oorlog probeert Orbán de kerk min of meer in het midden te houden: hij pleit er vooral voor om de oorlog te stoppen. Die vredesboodschap komt bij Oekraïne over als steun voor Rusland.  

De redenering is dat Oekraïne de oorlog toch niet kan winnen, en dat Europa door de onvoorwaardelijke steun aan Oekraïne in eigen vel snijdt. Vooral de sancties tegen Rusland liggen in Boedapest gevoelig.

Dan duikt alweer de vraag op, of daar ook niet vooral eigenbelang speelt. De relatie tussen Rusland en Hongarije draait vooral rond energie. "Gas is belangrijk, maar ook kernenergie", zegt Zoltán Ranschburg. 

Rusland en Hongarije hebben een deal gesloten over een nieuwe kerncentrale in Hongarije. Die zal worden gebouwd door het Russische staatsbedrijf Rosatom.

"Het contract is een van de redenen waarom Hongarije de boot afhoudt voor sancties tegen de nucleaire sector in Rusland. Als Hongarije door Europese sancties toch de samenwerking met Rusland moet afblazen, zal dat de relatie tussen de Russische president Poetin en de Hongaarse premier Orbán verzuren. Waarschijnlijk probeert Orbán dus alvast te compenseren, door steun voor Oekraïne te blokkeren."

Een derde element is de relatie tussen Hongarije en Oekraïne zelf. Sinds de inval van Rusland loopt die moeizaam, door de lauwwarme steun van Boedapest voor Oekraïne. Orbán is een van de weinige Europese leiders die nog niet op de trein naar Kiev is gestapt. Hij is daarentegen wel handjes gaan schudden met Poetin, op een top in China.

De relatie tussen Hongarije en Oekraïne ligt al langer moeilijk om historische redenen. Daarin staat de Hongaarse minderheid in Oekraïne centraal. Hongarije vindt dat de rechten van die groep niet gerespecteerd worden in de taalwetgeving en het onderwijs.

"Maar", zegt Ranschburg, "dit is een probleem dat relatief makkelijk op te lossen is met diplomatie. Er is in Hongarije duidelijk geen politieke wil om dat te doen: het Oekraïense parlement heeft recent stappen ondernomen om de situatie van de Hongaarse minderheid te verbeteren. Daarna begon Hongarije gewoon andere redenen op te sommen waarom Oekraïne niet bij de Europese Unie hoort, corruptie bijvoorbeeld."

Wat is nu het uiteindelijke doel van Orbán? Zo veel mogelijk geld loskrijgen? Of gaat het om meer dan centen: wil Hongarije in de EU een sterkere positie uitbouwen? Voelt hij zich daarin gesterkt door de verkiezing van andere leiders die bij zijn positie aanleunen, zoals Robert Fico in Slovakije en Geert Wilders in Nederland? Zolang we niet in Orbáns hoofd kunnen kijken, is het moeilijk om daarop een sluitend antwoord te geven.  

En dat maakt de opdracht voor Europese leiders die met Hongarije moeten onderhandelen des te moeilijker. "Orbán heeft alle klassieke manieren van diplomatie opgegeven", zegt Zoltán Ranschburg.

"Er zijn geen relatief vriendelijke discussies meer op de achtergrond. Orbán zet elke keer het grof geschut in en is ook niet bang om daarmee te schieten."

"Je kan het vergelijken met poker. Als je nog veel chips hebt, dan heb je ruimte om te onderhandelen. Je kan een strategie uitdenken om je positie zo goed mogelijk te maken. Als de chips opraken, dan komt er een punt waarop een speler telkens dezelfde tactiek gebruikt, namelijk altijd all-in gaan. En dat is vreselijk vervelend."