CD&V-filmpje met Jean-Luc Dehaene: een stunt die discussie over deepfake in Vlaanderen op scherp zet

CD&V deed gisteravond heel wat stof opwaaien toen het een filmpje online zette waarin het voormalig premier Jean-Luc Dehaene opnieuw tot leven brengt om campagne te voeren voor de partij. "Respect werkt", is de slogan die Dehaene in de mond wordt gelegd door middel van artificiële intelligentie, kortweg AI. 

Hoewel CD&V duidelijk aangaf dat het filmpje met AI gemaakt werd, "met het grootste respect" en met voorafgaande toestemming van de familie, kreeg de partij online bakken kritiek over zich heen. "De schaamte voorbij", "verwerpelijk", "schande", zo klinkt het op X.

Ook politicologen reageerden scherp. "Hopelijk wordt dit niet het niveau van de komende campagne", zei Carl Devos (UGent), terwijl Dave Sinardet (VUB) vindt dat CD&V de marketingwijsheid "there's no such thing as bad publicity" iets te letterlijk heeft genomen.

Waar zowat iedereen het alleszins over eens is, is dat het filmpje niet bijzonder goed gemaakt is. "Je ziet dat de acteur die gebruikt werd, nog een maatje meer heeft dan mijn vader. En het viel ons ook direct op dat de stem niet exact dezelfde was", reageert zoon Tom Dehaene in het Radio2-programma "Goeiemorgen morgen!".

Chris Umé, de Vlaming die fabelachtige deepfakes maakt met zijn bedrijf Metaphysic Amerika, zegt dat hij zelf nooit dit filmpje zou gemaakt hebben. 

"Als je iemand als Jean-Luc Dehaene terugbrengt", zo zegt Umé, "moet je dat met alle respect doen en iemand in zijn waarde laten". En dat is met dit filmpje niet gebeurd, vindt Umé. 

In de finale van de Amerikaanse tv-show "America's got talent" wekte Umé met zijn team zelf Elvis Presley tot leven met een zogenoemde deepfake act. "Toen we besloten om dit te doen, had ik vooropgesteld: als we dit doen, moet het wel goed zijn. Dat is zeker bij overledenen het geval, want zij hebben er niet om gevraagd."

Net als CD&V heeft Umé op voorhand toestemming gevraagd aan de nabestaanden. Dat was ook de eerste bekommernis van David Martens, professor data-ethiek aan de universiteit van Antwerpen, toen hij het filmpje met Dehaene zag opduiken. 

In dit geval is die toestemming er. "Mensen reageren sterk op het filmpje, maar de mensen die er in de eerste plaats het recht op hebben om te reageren, is de familie. En op dat vlak zie ik dus geen probleem."

"De meeste van dergelijke video's worden gebruikt voor entertainment, zo worden ze vaak gebruikt in Hollywood. Ofwel wordt het voor misbruik gebruikt. Hier zie je iets meer de entertainment-kant. En zolang er toestemming voor is, is het allemaal goed."

Martens vindt het vooral belangrijk dat er een grondige ethische discussie wordt gevoerd over het gebruik van overledenen in deepfakes. "De ethische discussie is belangrijk omdat de wetgeving altijd achterop zal lopen. Het belangrijkste is dat we nadenken of het juist is wat we doen."

Daar sluit Steven Latré, hoofd Artificiële Intelligentie bij het onderzoekscentrum IMEC, zich volmondig bij aan. Net als Chris Umé vindt Latré het filmpje op zich niet spectaculair, technisch gezien en vooral een gimmick.

Latré wil zich ook niet uitspreken of dit politiek of qua marketing een goed idee was. Wat hij wel goed vindt aan dit filmpje, is dat deepfakes op deze manier veel aandacht krijgen in de media.

"Het positieve eraan is dat er nu over gesproken wordt en dat duidelijk wordt dat je heel snel fake video's kan maken. Nu is het op de juiste manier gebeurd, met toestemming van de nabestaanden, maar het zou ook heel snel op een andere manier kunnen gebeuren."

Latré merkt op dat er op dit eigenste moment, op Europees vlak druk wordt gewerkt aan wetgeving over artificiële intelligentie. En dat is dringend nodig, vindt Latré, omdat er op dit moment nog weinig wetgeving over bestaat. "Dat is een grote lacune."

David Martens vindt dat daarbij vooral moet gekeken worden naar de data - in dit geval de video-opnames en de stem van Dehaene. "Ethisch gezien komt het er altijd op neer of je de toestemming hebt. Hetzelfde geldt als je een citaat van iemand gebruikt. Dat zit nog niet in de wetgeving, maar dat is waar het naartoe gaat."

Matthias Dobbelaere-Welvaert, directeur en privacyactivist bij "the Ministry of Privacy", is heel streng en pleit voor een volledig verbod op deepfakes. "Waarom? Ze hebben nul toegevoegde waarde. AI, zoals ChatGPT, kan nuttig ingezet worden. Het enige waar deepfakes voor gebruikt worden, zijn dit soort onnozelheden, porno en ander entertainment."

En dat is waar Dobbelaere-Welvaert het filmpje met Dehaene ook onder classificeert. "Het is puur entertainment, maar is het proportioneel genoeg om de privacy van iemand na zijn dood af te nemen? En ik denk dat het antwoord daarop nee is." De jurist denkt dan ook dat Europa dit streng zal reglementeren, met het oog op de privacy.