Rusland dwingt Oekraïners in bezette gebieden om de Russische identiteit aan te nemen. Dat zegt de European Broadcasting Union (EBU), het samenwerkingsverband van publieke omroepen. Zij interviewden de voorbije maanden verschillende vluchtelingen en betrokken instanties en hoorden verhalen over meedogenloze pro-Russische propaganda en fysieke mishandelingen. We laten een aantal getuigen aan het woord.
Ontluisterende getuigenissen uit bezette gebieden in Oekraïne: van gedwongen Russische paspoorten tot waterboarding en stokslagen
Ann Willems
Gepubliceerd:
Niet Oekraïne bezetten, noch Oekraïners iets opleggen met geweld: dat beloofde de Russische president Vladimir Poetin toen hij op 24 februari 2022 Oekraïne binnenviel. Meer dan anderhalf jaar later heeft Rusland de Oekraïense gebieden Donetsk, Loegansk, Zaporizja en Cherson geannexeerd, samen met de Krim bijna 20 procent van het Oekraïense grondgebied. Naar schatting ruim 11 miljoen mensen vallen daarmee onder Russisch bewind.
Bijna 2 miljoen bewoners kregen al een Russisch paspoort, volgens de EBU velen tegen wil en dank, en het ziet ernaar uit dat Rusland het daar niet bij wil laten. Afgelopen september nog kondigde Poetin aan dat hij de komende twee jaar bijna 20 miljard dollar in de geannexeerde gebieden wil investeren.
Internationale organisaties zijn niet te spreken over de gang van zaken. Volgens Agnés Callamard, secretaris-generaal van Amnesty International, gaat de pro-Russische propaganda erg ver. "Oekraïense kinderen mogen zelfs geen Oekraïense lesprogramma’s meer volgen. Niet alleen wordt op die manier de toegang tot hun eigen cultuur en geschiedenis ontzegd, ze worden ook nog eens omgevormd tot de modelburger die Rusland wil dat ze worden."
Als een spin in een bokaal
Reden genoeg voor veel Oekraïners om de bezette gebieden te ontvluchten. Onder hen Ljoedmila* en Oksana*: zij vertrokken enkele maanden geleden uit vrees dat hun zonen bij het Russische leger zouden worden ingelijfd. Hun echtgenoten en familieleden bleven achter.
"We leefden er in constante angst. Het was niet toegestaan om je gedachten te uiten, om te gaan en staan waar je wilde. We leefden er als een spin in een bokaal. Als je niet mét de Russen wilde zijn, dan betekende dit dat je tegen hen was. En als je tegen hen was... dan moest je onder de grond."
"Het doet pijn als je vernederd wordt omdat je een Oekraïens paspoort hebt", zeggen de twee nog.
Gedwongen loyaliteit
Rusland lijkt er alles aan te doen om zoveel mogelijk van die Oekraïense paspoorten om te zetten in Russische exemplaren. Onder zware druk nemen veel Oekraïners deze aan. "Leven zonder wordt er bijna onmogelijk", klinkt het uit verschillende hoeken.
Wie geen Russisch paspoort heeft, krijgt geen pensioen of medische zorg
Katerina Rasjevska, advocate bij een lokale organisatie voor mensenrechten
"Ouders hebben een Russisch paspoort nodig om hun kinderen naar school te kunnen sturen, gepensioneerden krijgen alleen met een Russisch paspoort een pensioen. Wie geen Russisch paspoort heeft, wordt de toegang tot medische zorg, medicatie en sociale voorzieningen ontzegd", weet Katerina Rasjevska, advocate bij een lokale organisatie voor mensenrechten. Zelfs iemand begraven kan niet zonder een Russisch paspoort.
Maar met zo’n nieuw verworven nationaliteit komt ook gedwongen loyaliteit aan de Russische staat. "Zo niet kan je worden gedeporteerd of vastgehouden voor extremistische, terroristische motieven", zegt Rasjevska.
“Allesomvattende” russificering
En de russificering gaat nog verder dan dat. "Het is allesomvattend", vertelt Dmitro Loebinets, een Oekraïense advocaat en politicus. "Alles wat met Oekraïne te maken heeft, wordt vernietigd. Straten krijgen een andere naam, monumenten worden gesloopt, schoolboeken verbrand. Zelfs de Oekraïense taal is verboden. Op papier zeggen ze van niet, maar daarmee doen ze alsof." In plaats daarvan vullen de straten zich met Russische slogans, portretten van tsaren enzovoort.
Geschiedenisstudent Artjom leefde maanden onder Russische bezetting in Cherson. Ook hij zag hoe Rusland de geschiedenis herschreef en zijn wereldbeeld probeerde door te drukken. "Hun propaganda is doordrongen van haat voor Oekraïne. Ze bestrijden consequent de Oekraïense identiteit. Mensen met pro-Oekraïense ideeën worden vervolgd: geschiedkundigen, leerkrachten, politieagenten, journalisten."
Waterboarding en stokslagen
Naast verhalen over dwang en propaganda, komen ook getuigenissen over geweld naar boven. Anton Lomakin bijvoorbeeld was zeven jaar lang politieagent in Cherson. Hij werd door de Russen opgepakt en vier maanden lang vastgehouden. Daarbij werd hij gemarteld met de foltertechniek waterboarding, een verhoormethode waarbij verdrinking wordt gesimuleerd. "Het kon hen niet schelen of er iemand doodging of niet", getuigt Anton.
We moesten elke dag het volkslied van Rusland zingen. Deden we dat niet, dan kregen we stokslagen of slagen met vuisten en voeten
Leonid Remiga, hoofdarts in het ziekenhuis van Cherson
Ook Leonid Remiga, voormalig hoofdarts in het ziekenhuis van Cherson, werd een tijdlang gevangengenomen. "We moesten elke dag het volkslied van Rusland zingen. Als de bewakers onze cel inkwamen, moesten we rechtstaan en "Glorie aan Rusland! Glorie aan Poetin! Glorie aan Shoigu" (de Russische minister van Defensie) roepen. Deden we dat niet, dan werden we in de boeien geslagen, geblinddoekt en kregen we stokslagen of slagen met vuisten en voeten."
Larysa Borova, die gevlucht is naar Odessa, noemt de Russische propaganda en de pogingen om van Oekraïners Russen te maken even impactvol als echte wapens. "Soms doen morele wapens meer pijn dan een machinegeweer. Een machinegeweer schiet één keer, en dat is het. Maar een moreel wapen, als ze je elke dag onder druk zetten… Dat is heel erg zwaar", besluit ze.
De namen van Ljoedmila* en Oksana* werden geanonimiseerd.
