Het is vandaag 85 jaar geleden dat de extreme uitbarsting anti-Joods geweld in nazi-Duitsland, later bekend als de Kristallnacht, plaatsvond. De naam verwijst naar de vele ramen die die nacht sneuvelden. De herdenking dit jaar is op sommige plaatsen beladen, door de oorlog tussen Israël en Hamas. "Maar het beste dat we kunnen doen is de Kristallnacht op een sobere en serene manier herdenken", zegt Nico Wouters van het studiecentrum oorlog en hedendaagse maatschappij van het Rijksarchief.
Beladen herdenking Kristallnacht, vandaag 85 jaar geleden: "Herdenkingen hebben soms meer te maken met heden dan verleden"
Ine Philippe
Gepubliceerd:
In de nacht van 9 op 10 november 1938 wordt er een massale geweldscampagne gelanceerd tegen Joodse doelwitten in Duitsland. Ziekenhuizen, synagogen, scholen en huizen worden aangevallen, in brand gestoken en gesloopt. Tientallen mensen komen om het leven, en de politie krijgt het bevel om afzijdig te blijven. "Het ging duidelijk om een georkestreerde geweldscampagne tegen de Joden in Duitsland", zegt Nico Wouters, hoofd van het studiecentrum oorlog en hedendaagse maatschappij van het Rijksarchief (CegeSoma) in "De ochtend" op Radio 1.
Zoals elke historische gebeurtenis een aanleiding en oorzaak heeft, was dat ook hier het geval. Volgens het naziregime was de aanleiding de moord op een Duitse diplomaat in Frankrijk door een 17-jarige jood van Duits-Poolse afkomst. "Maar", zo zegt Wouters, "eigenlijk is dat een drogreden, en werd die gebeurtenis dankbaar gebruikt door Joseph Goebbels, propagandaminister in de naziregering, om de geweldscampagne te lanceren."
85 jaar na Kristallnacht: wat is er toen gebeurd en welke invloed heeft dat op het heden?
De oorzaak achter de Kristallnacht is meer van strategische aard, en moeten we zoeken bij de anti-Joodse politiek die nazi-Duitsland op dat moment al jaren voert. "De bedoeling was om Joden weg te jagen uit Duitsland. En dat gebeurt, maar Hitler vindt dat dat veel te traag gaat. Dus hij wil een signaal geven aan de Duitse Joden dat er geen plaats is voor hen." De opzet van Hitler heeft effect, na de Kristnallnacht vertrekken Joodse mensen massaal uit Duitsland.
Versnellingsmoment voor anti-Joodse politiek
Waren er dan geen burgers die zich verzetten tegen die geweldscampagne? "Dat weten we niet echt", zegt Nico Wouters. "Op dat moment is Duitsland een totalitaire staat waar alle tegenstanders al in concentratiekampen zitten. Er is geen vrije pers meer. Dus we weten eigenlijk niet goed hoe de gemiddelde Duitser daarover dacht. Er is onderzoek dat zegt dat sommige Duitsers zich daar duidelijk van afkeerden, en dat andere burgers wel meededen. Dat zal allicht allebei wel een beetje zo zijn."
Maar een groot draagvlak voor dat soort massaal geweld bestaat op dat moment toch niet bij de burgers volgens Wouters. Ook de reactie van de internationale gemeenschap op de Kristallnacht is zeer negatief. "Het is een moment waarop de maskers afvallen voor nazi-Duitsland. Tot dat moment had je in veel landen nog een aantal conservatieve politici die zeiden dat het allemaal niet zo erg was, en dat met Hitler toch wel te spreken viel. Maar dit is het moment dat het regime echt zijn ware aard laat zien. En internationaal is dat een enorme reputatieschade voor het Hitlerregime", aldus Wouters.
Reputatieschade of niet, de Kristallnacht zorgt wel voor een versnellingsmoment in de anti-Joodse politiek, wat uiteindelijk leidt tot de Holocaust.
Beladen herdenking
De Kristallnacht wordt normaal gezien ook elk jaar herdacht. Maar dit jaar, onder meer door de oorlog tussen Israël en Hamas, is de herdenking op sommige plekken toch beladen. Zo besloot de Joodse gemeenschap in Gent om de jaarlijkse herdenking aan het Michael Lustig-monument niet te laten doorgaan, omdat ze vrezen voor incidenten. In de Portugese Synagoge in Amsterdam is de belangstelling dan weer enorm, en waren er nog nooit zoveel aanmeldingen om de herdenking bij te wonen.
Ook Nico Wouters merkt dat er veel belangstelling is voor zulke herdenkingen: "Ik zeg altijd dat herdenkingen meer met het heden dan met het verleden te maken hebben." Maar toch moeten we volgens hem voorzichtig zijn om gebeurtenissen uit het verleden te koppelen aan de actualiteit. "Ik vind het jammer dat ik het moet zeggen, maar in deze context vrees ik dat de emotie zodanig de stem van de rede overschaduwt, dat het mij niet verstandig lijkt om nu al expliciet een link te leggen tussen gebeurtenissen uit het verleden en nu", reageert Wouters.
Hij verwijst daarbij ook naar de actie van de Israëlische VN-ambassadeur die de gele davidster had opgespeld tijdens een spoedzitting van de VN-veiligheidsraad. "Dat is zeer contraproductief", reageert Wouters. "Het beste wat je volgens mij kan doen is de Kristallnacht op een sobere, serene manier herdenken, vooral gericht op de historische gebeurtenis, die op zich belangrijk genoeg is."
9 november - een symbolische datum
De avond van 9 november 1938 werd bovendien niet zomaar gekozen. Toplui van het naziregime zaten die avond samen om de "Bierkellerputsch" te herdenken, de mislukte staatsgreep van Hitler in 1923. In dat jaar had Adolf Hitler, samen met enkele vooraanstaande nazi's het plan om vanuit München de macht te grijpen en zo de regering in Berlijn omver te werpen. De poging mislukte en werd door de politie uiteen geschoten. Vier politieagenten en zestien deelnemers kwamen daarbij om. Hitler werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van 5 jaar, maar zou daarvan slechts dertien maanden uitzitten. Die mislukte staatsgreep, en vooral het proces daarna, zorgde er wel voor dat Hitler landelijke bekendheid kreeg en de nazi's de daaropvolgende verkiezinngen zouden winnen.
Opvallend: ook de val van de Berlijnse muur in 1989, waarmee een einde kwam aan het communistische DDR, vond plaats op 9 november. Die dag is dus doorheen de jaren een zeer belangrijke datum geworden in de Duitse geschiedenis.
