Van de middeleeuwen tot Star Wars: expo in Leuven toont Dieric Bouts naast kunst van nu

De "bekendste onbekende schilder uit onze collectie", zo wordt Dieric Bouts wel eens genoemd, zegt Marjan Debaene, hoofdconservator oude kunst van M Leuven. Dieric of Dirk Bouts (1415-1475) staat inderdaad wat in de schaduw van bekendere Vlaamse Primitieven als Van Eyck, Memling of Van der Weyden. 

“Bouts was niet voor één gat te vangen,” licht curator Peter Carpreau toe, “hij bespeelt veel registers en dat maakt als het ware hem minder verkoopbaar.” Bouts bracht een soort van synthese van de eerste generatie Vlaamse Primitieven, maar met eigen accenten. En die komen ruim aan bod in deze tentoonstelling, die nieuw licht wil werpen op deze oude meester. Eerherstel voor een vergeten grootheid.

M Leuven brengt werken van Bouts zelf, zijn atelier, zijn zoon Albrecht of van tijdgenoten samen, dankzij bruiklenen van belangrijke musea, van het Louvre over Berlijn tot de Verenigde Staten.

Het bijzondere werk de “Triptiek van de Kruisafneming” komt uit de koninklijke kapel of Capilla Real in Granada. Het heeft die plek voor het eerst in 500 jaar verlaten en wordt na de expo in Leuven gerestaureerd in het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium in Brussel. Een precisieklus die twee jaar in beslag zal nemen.

De tentoonstelling begint en eindigt met werken van Bouts uit Leuven zelf. Die zijn enkele weken geleden voorzichtig verhuisd van de nabijgelegen Sint-Pieterskerk naar M Leuven. “De marteling van de heilige Erasmus” opent de expo als “een actiescene in een James Bondfilm”, lacht Peter Carpreau. En het slotakkoord is het monumentale “Laatste avondmaal” dat als het ware in een theatersetting wordt getoond, rode gordijnen inbegrepen. Dat levert een heel andere kijkervaring op dan in een kerk.

M Leuven presenteert Dieric Bouts niet als een “kunstenaar”, maar als een “beeldenmaker”. “Hij stond met zijn twee voeten in de maatschappij. Bouts wist waar zijn beelden voor moesten dienen; hij kreeg te maken met eisen van opdrachtgevers en heel veel beperkingen, maar toch slaagde hij erin om de schilderijen te maken die we vandaag de dag nog steeds als waardevol aanzien,” zegt Peter Carpreau. 

Bouts was een kei in perspectief en dieptewerking in zijn schilderijen. Hier legt de expo de link met “beeldenmakers” van vandaag. Perspectief is nog altijd een onderzoeksveld voor virtual reality-ontwikkelaars. 

M Leuven presenteert de 15-eeuwse Dieric Bouts naast zijn 21e-eeuwse collega’s, zoals fotografen en filmregisseurs. Voor die “transhistorische” kant werd een beroep gedaan op filmmaker Gust Van den Berghe, bekend van “Waar de ster bleef stille staan” of “Blue bird”. Hoe kunnen we Dieric Bouts "doen bewegen", vroeg hij zich af. En hoe zou Bouts naar onze wereld kijken, die overheerst wordt door beelden?  

De gezichten van Christus die Bouts schilderde waren bedoeld voor persoonlijke devotie; mensen vereerden die thuis. Iets gelijkaardigs gebeurt nu met sporthelden. En dus hangen Eddy Merckx of Nafi Thiam tussen de Boutsen. “Denk ook aan de Panini-stickers,” lacht Gust Van den Berghe. “En ik heb altijd het idee gehad dat wielrennen een katholieke sport was, een circulaire beweging op feestdagen waarbij de winnaar zijn armen strekt als een gekruisigde Christus.”

Gust Van den Berghe koos ook voor een fragment uit de film “Het evangelie volgens Matteus” van Pier Paolo Pasolini. Je ziet gewone mensen het verhaal uitbeelden; je luistert naar de spiritual “Motherless child” van Mahalia Jackson. Dat schept een heel bijzondere sfeer in combinatie met Dieric Bouts. “Toen ik hier aan begon, had Bouts een soort stigma als een stille, bevroren, afstandelijke, onbekende schilder. Nogal negatief dus. Als filmmaker zie ik vooral personages die wachten, schuifelen, zoeken. Emoties die ik ook in films interessant vind.”

Over film gesproken: wat heeft Star Wars te maken met Dieric Bouts? In de tentoonstelling zijn originele tekeningen van de letterlijk fantastische landschappen uit de Star Wars-films te zien. Ook Bouts zocht het exotische op; zijn gelaagde en vervagende landschappen met woeste rotspartijen "waren niet meteen geïnspireerd op de heuvels van het Hageland", lacht curator Peter Carpreau. De combinatie van oud en nieuw kan in ieder geval helpen om een beeld te begrijpen, is zijn visie. Niet met ons verstand, maar intuïtief.