Meesterwerk van Vlaamse Primitief Dieric Bouts na vijf eeuwen weer in ons land

In het “heiligdom”, het restauratie-atelier van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) in Brussel, staan drie panelen op drie ezels. Samen vormen ze de “Triptiek met de Kruisafneming”, geschilderd door Dieric Bouts tussen 1450 en 1458. Het werk is in kisten per vrachtwagen aangekomen uit Granada, waar het al ettelijke eeuwen in de Capilla Real, de Koninklijke Kapel, hangt. 

“Het werk verlaat Spanje voor het eerst in meer dan 500 jaar, en dat is toch wel uniek,” glundert Marjan Debaene, afdelingshoofd Oude Kunst bij M Leuven. De triptiek wordt in ons land grondig wetenschappelijk onderzocht. Vanaf 20 oktober kan iedereen het werk bewonderen in M Leuven, op een grote Dieric Bouts-expo.  Daarna volgt een uitgebreide restauratie en vertrekt het topstuk weer naar het zuiden.

Wat is er zo bijzonder aan deze bruikleen uit Granada? “Het is een van de weinige grote triptieken van Bouts, naast het “Laatste Avondmaal” in de Sint-Pieterskerk in Leuven,” zegt Marjan Debaene. We zien drie scènes uit het passieverhaal: links de kruisiging van Christus, rechts de verrijzenis en in het midden het moment waarop zijn lichaam van het kruis wordt gehaald. 

De Kruisafneming centraal afbeelden: dat deed ook Rogier van der Weyden. Dat wereldberoemde werk hangt nu in het Prado in Madrid, maar ten tijde van Bouts in Leuven, “en daar heeft hij goed naar gekeken. Bouts is iets minder emotioneel en dramatisch dan Van der Weyden, hoewel we toch blinkende tranen zien bengelen op de wangen van de treurende vrouwen.”

“Dieric Bouts is ook bijzonder goed in het weergeven van texturen en stoffen zoals bont of brokaat. Of glanzende materialen als metaal of kristal. Daarvoor heeft hij dan weer goed gekeken naar Jan van Eyck. Bouts maakt een synthese van die eerste generatie Vlaamse Primitieven - hij behoort tot de tweede generatie – maar hij voegt er zijn eigen elementen aan toe.” Zoals de doorkijkjes naar verte op zijn schilderijen; hij situeert zijn taferelen in “een in de diepte uitgewerkt, groot, weids, heuvelachtig landschap.”

Bouts schilderde de drie panelen van de “Kruisafneming” bijna 600 jaar geleden; wellicht was het werk besteld door een Spaanse opdrachtgever. Sinds 1505 hangt het in de Capilla Real in Granada, de begraafplaats van de Spaanse koningin Isabella I van Castilië en koning Ferdinand II van Aragon. 

De restauratie van het werk is onderdeel van de bruikleenovereenkomst met ons land. Eerst wordt de triptiek grondig doorgelicht, tot onder de verflagen en tot in de samenstelling van de verf toe, met infraroodreflectografie, radiografie, of de macro XRF-scanner. “De staat van conservatie is dat de beide zijluiken in relatief goede staat verkeren, maar er zijn problemen met het middelste paneel,” zegt Livia Depuydt, de verantwoordelijke van het atelier Schilderkunst bij het KIK. Vooral de houtstructuur heeft in de loop der tijden afgezien. 

De drie panelen zijn in de voorbije eeuwen in verschillende retabels gevat, en aan de zijkanten wat “bijgezaagd” om in de lijsten te passen. Na de tentoonstelling in Leuven wordt het drieluik grondig gerestaureerd. Daar trekt het internationaal gerenommeerde KIK 20 maanden en 4 experts voor uit. De kost wordt voor een deel gedragen door Vlaanderen. “Zo’n restauratie levert enorm veel informatie op voor het brede onderzoek naar de Vlaamse Primitieven,” stipt Livia Depuydt aan. 

Het KIK heeft nog een tweede werk van Bouts uit Granada ontvangen, een wondermooie “Maria met Kind en vier engelen”. Ook bestemd voor de grote Bouts-expo, die er in oktober aan komt in Leuven. “Het zal de eerste keer zijn dat er zoveel Boutsen onder één dak zijn,” blikt Marjan Debaene vooruit. “Zo’n 25 echte schilderijen van Dieric Bouts", uit Leuven, Granada, Valencia, Berlijn, Londen, Rijsel, New York of Amsterdam. Het werk van deze meester is internationaal verspreid over de grootste musea, maar keert dus straks terug naar de plek waar hij werkte.

“We gaan ook tonen dat hij een man van de wereld was, net zoals reclamemensen of designers nu,” zegt Marjan Debaene. En dus leggen ze in Leuven straks een link met hedendaagse beeldenmakers, zoals de stylist van Lady Gaga, de creatief directeur van Angèle of de bekende cartoonist Lectrr.