Daders van aanslagen in Brussel en Arras zweren trouw aan IS: hoe sterk is de terreurgroep vandaag nog?

IS (Islamitische Staat) is een islamistische, soennitische terreurorganisatie en vond midden de jaren 2000 haar oorsprong in Al Qaeda, de terreurgroep die onder meer verantwoordelijk was voor de aanslagen in de Verenigde Staten in 2001.

Na een snelle opgang richtte IS in 2014 een kalifaat (een soort soennitische bestuursvorm) op in grote delen van Irak en Syrië. Op het hoogtepunt controleerde IS toen een gebied van zo'n 88.000 vierkante kilometer waar bijna 8 miljoen mensen woonden. IS voerde een bruut bewind, gebaseerd op de sharia, een geheel van islamitische wetten en regels die gekenmerkt worden door een strikte interpretatie van de Koran.

Tijdens die jaren voerde IS niet alleen een schrikbewind in het kalifaat zelf, de terreurorganisatie zond haar leden ook uit om wereldwijd aanslagen te plegen, ook in Europa. Denk aan de aanslagen in Brussel en Zaventem op 22 maart 2016, de moord op verschillende cartoonisten van het Franse satirische magazine Charlie Hebdo en de aanslagen in Parijs (Bataclan) en Nice.

Na een tegenoffensief in Irak en Syrië stortte het zelfverklaarde kalifaat volledig in. In 2017 werd IS verslagen in Irak, in 2019 ook in Syrië. Sindsdien verblijven de overgebleven IS-strijders in landelijke regio's, van waaruit ze in beide landen nog geregeld aanslagen plegen. 

Hoe groot IS geweest is en nu nog is, valt heel moeilijk te bepalen. Ook cijfers die de ronde doen in officiële rapporten, zijn vaak gebaseerd op schattingen. Naargelang de bron zou IS op het hoogtepunt uit tienduizenden tot zelfs 200.000 strijders hebben bestaan. Irakezen en Syriërs, maar ook meer dan 10.000 strijders uit zo'n 80 landen.

Volgens het meest recente rapport van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties aan de Veiligheidsraad  over IS (augustus 2023) wordt het aantal IS-leden en -aanhangers in Irak en Syrië momenteel op 5.000 tot 7.000 geschat, de meesten onder hen strijders. Of daar nog altijd veel buitenlanders bij zijn, zoals in de "hoogdagen", is onduidelijk. Een schatting heeft het over zo'n 1.000, hoofdzakelijk in Syrië.

Maar IS is niet alleen in het zogenoemde "kerngebied" aanwezig, takken van de terreurgroep verspreiden zich over de hele wereld. In het Midden-Oosten is dat vooral in Afghanistan, waar IS 4.000 tot 6.000 strijders en familieleden zou tellen.

Daarnaast is IS ook steeds meer actief op het Afrikaanse continent. In het noorden (zoals in Marokko, Tunesië en Libië), maar ook en vooral in de Sahel (onder meer in Soedan, Niger, Burkina Faso en vooral in Mali). De verschillende takken dragen elk een eigen naam, zoals Islamitische Staat in de West-Afrikaanse Provincie (ISWAP) en Islamitische Staat in de Grotere Sahel (ISGS). Die laatste wordt meer en meer als een autonome terreurgroep beschouwd.

Elders in Afrika, maar ook in Centraal- en Zuidoost-Azië zijn er terreurgroepen die trouw zweren aan IS of op zijn minst solidair zijn met IS. Sommige groepen bestaan uit enkele honderden strijders, andere uit enkele duizenden.

Al die verschillende takken vechten niet alleen tegen de plaatselijke overheid en veiligheidsdiensten, maar in veel gevallen ook nog eens tegen andere terreurorganisaties, wat de veiligheidssituatie in die landen of regio's zeer complex maakt. Zoals de strijd tussen IS en Al-Shabaab in Somalië en die van ISGS met takken van Al Qaeda.

Ten tijde van het kalifaat gold Abu Bakr al-Baghdadi als de onbetwiste leider van IS, tegenwoordig hangt er een waas van onduidelijkheid over het leiderschap in het kerngebied (Irak en Syrië).

De voorbije jaren werden verschillende leiders gedood tijdens antiterreuroperaties, onder hen ook de man die verantwoordelijk geacht wordt voor de uitbreiding van IS in Afrika en de vermeende verantwoordelijke voor de planning van aanslagen in Europa.

Telkens werden nieuwe leiders naar voren geschoven, met name in Irak en Syrië. Of er vandaag nog één iemand is die als algemene IS-leider wordt beschouwd, is niet zo duidelijk.

In het rapport van de Verenigde Naties wordt ervan uitgegaan dat er geen overkoepelende leiding van groot belang meer is. Er zijn weinig bewijzen dat het kernleiderschap het bevel en de controle uitvoert op alle regionale takken, staat er te lezen. Al zijn die takken wel onderling verbonden, bijvoorbeeld wat betreft de financiering en propaganda.

Zoals gezegd is het aantal IS-strijders in Irak en Syrië in vergelijking met pakweg zeven à acht jaar geleden enorm geslonken. Volgens de Verenigde Naties heeft IS daarom zijn strategie in het kerngebied aangepast en lijkt het vooral te kiezen voor aanslagen waarin het zelf zo weinig mogelijk verliezen lijdt. Zelfmoordaanslagen met bomvesten zouden bijvoorbeeld enkel het laatste alternatief zijn, er wordt meer en meer gebruikgemaakt van kleine explosieven. 

Tegelijkertijd blijft de terreurgroep zich inspannen om nieuwe strijders te rekruteren, vooral in de vluchtelingenkampen in het noorden van Syrië. Daar leven tienduizenden mensen die (familie)banden hebben met IS. De grote meerderheid van hen zijn kinderen. Volgens het VN-rapport bestaat het IS-programma om kinderen in kampen te rekruteren nog altijd en zou het zelfs beter georganiseerd zijn dan in de jaren 2014-2017.

Er worden ook nog altijd zo'n 11.000 vermoedelijke IS-strijders gevangengehouden door het Syrische leger, Syriërs en Irakezen, maar ook enkele duizenden anderen uit zowat 70 landen. Er wordt gevreesd dat IS er nog altijd op uit is om dergelijke "gevangenissen" aan te vallen om strijders te bevrijden en hun rangen weer wat aan te vullen.

Daarnaast draait de propagandamachine van IS nog altijd op volle toeren, zowel in het kerngebied als bij de regionale takken. Het doel is potentiële rekruten te radicaliseren, steun te winnen en te inspireren tot aanslagen buiten de conflictzones.    

IS blijft niet alleen pogingen ondernemen om nieuwe strijders te rekruteren, maar ook om de "schatkist" aan te vullen. IS zou recent zo'n 25 tot 50 miljoen dollar cash in zijn bezit hebben gehad. De VN schat dat dat intussen al "significant minder" is en nog altijd afneemt, toch zou de terreurgroep nog altijd over een "substantiële hoeveelheid" cash beschikken.

Ter vergelijking: eind 2014 werd het totale vermogen van IS op meer dan 2 miljard dollar geschat. Door aanhoudende antiterreurmaatregelen wereldwijd blijven de inkomsten van IS afnemen, stelt het VN-rapport. In de communicatie van IS wordt dan ook veel aandacht besteed aan het belang van fondsenwerving.

De financiering verschilt van regio tot regio, maar de belangrijkste bron van inkomsten blijven afpersing en losgeld voor ontvoeringen. Ook onwettig geïnde belastingen, donaties, illegale goudhandel, smokkel, wapenhandel en zelfs het roven van vee leveren inkomsten op. IS werkt volgens de VN ook met regionale versies van cryptomunten om het vermogen op te krikken.

De VN is daarnaast ook bezorgd over de toename van het aantal wapens in Afghanistan, de rest van het Midden-Oosten en Afrika. IS en de verschillende takken hebben vooral toegang tot kleinere en lichtere wapens, die ze via smokkel of aanvallen op veiligheidsdiensten in handen krijgen. Maar ze zoeken ook steeds meer hun heil in onbemande vliegtuigjes en zelfgefabriceerde explosieven. 

In zijn rapport aan de Veiligheidsraad waarschuwt secretaris-generaal Antonio Guterres voor een nog altijd hoge dreiging van IS en de verschillende takken. Vooral in de conflictgebieden en de naburige landen zou die dreiging weer toenemen.

Hoewel vermoed wordt dat de geslaagde antiterreuroperaties tegen verschillende leiders van IS hun effect gehad hebben op de operationaliteit van IS, zo was er dit jaar opvallend minder geweld door IS tijdens de ramadan en is er een duidelijke afname van activiteit in het kerngebied, blijft het risico bestaan dat IS weer opleeft.

In Europa wordt de situatie in het meest recente VN-rapport als "stabiel" beschouwd. Er is een kleine toename van verijdelde aanslagen. De meeste aanslagen werden gepleegd (of voorbereid) door individuen zonder directe band met IS.

Ook in verband met de dader in Brussel is er nog geen enkele aanwijzing dat hij medewerking heeft gekregen van een netwerk. Alles wijst er op dat hij alleen gewerkt heeft, zei premier Alexander De Croo vanmiddag in "VRT NWS Journaal". Ook de dader van de dodelijke aanslag op een leraar in de Noord-Franse stad Arras eind vorige week zwoer volgens het Franse gerecht trouw aan IS.

Die zogenoemde lone wolves of enkelingen worden soms getriggerd om aanslagen te plegen door gebeurtenissen of daden die ze als vijandig tegenover de islam beschouwen, stelt het rapport van de VN-secretaris-generaal.

IS speelt daar ook op in. Begin dit jaar voerde IS via het goedgeoliede propaganda-apparaat nog volop campagne rond de koranverbrandingen in onder meer Zweden en riep het op om als vergelding daarvoor aanslagen te plegen tegen christenen.

Mede daardoor bestaat er een groter risico op aanslagen door lone wolfs, is de conclusie in het VN-rapport. Er wordt ook gevreesd dat IS opnieuw aanslagen met een hoge impact tegen westerse landen en westerse belangen in het buitenland wil plegen.

Volgens het VN-rapport blijft de in het verleden goed ontwikkelde capaciteit voor externe operaties tegenwoordig nog altijd beperkt. Maar het is duidelijk dat IS de ambitie heeft om die weer in zijn normale staat te brengen, zegt de VN.

De dreiging die van IS uitgaat, beperkt zich echter niet tot aanslagen alleen. De terreurgroep stelt de internationale gemeenschap voor een heleboel andere uitdagingen, zoals mensenrechtenschendingen. Regio's waar IS en takken ervan actief zijn, worden bijvoorbeeld geconfronteerd met zwaar misbruik van vooral vrouwen en kinderen.

VN-secretaris-generaal Guterres wijst in zijn rapport op het belang van internationale samenwerking en antiterreurmaatregelen op lange termijn, zoals gedegen inlichtingenwerk en het aanpakken van de financiering van IS. Tegelijkertijd moeten de onderliggende problemen aangepakt worden, stelt hij, om te voorkomen dat terreurorganisaties die gebruiken om nieuwe leden te rekruteren en hen (nog meer) te radicaliseren.