Hoe de evacuatie van één miljoen inwoners uit het noorden van Gaza eigenlijk onbegonnen werk is

"Het is vrijdagmorgen, 7 uur lokale tijd en ik wil eerst een humanitaire stap bespreken. We hebben een boodschap voor de lokale bevolking." Zo begint de Israëlische legeraanvoerder Jonathan Conricus zijn video op X. De boodschap aan de inwoners van Gaza is: evacueer naar het zuiden. "Het leger roept daartoe op voor hun eigen veiligheid en bescherming (...) De burgers zijn niet onze vijand en niet ons doelwit." Tussen de lijnen door lezen experten dat deze waarschuwing wel eens de voorbode zou kunnen zijn dat het grondoffensief nu echt wel op til is. 

Hoeveel tijd de inwoners van Gaza voor de evacuatie krijgen, is niet duidelijk. Vanmorgen spraken de Verenigde Naties over amper 24 uur, maar Israël heeft intussen al laten weten dat ze "begrijpen dat dit langer dan 24 uur duurt". Hamas op zijn beurt vraagt zijn inwoners te blijven en geen gevolg te geven aan het evacuatiebevel.  

Zo'n waarschuwing is niet ongewoon. "Het is een stukje verplicht door het oorlogsrecht", klinkt het bij VRTNWS-journalist Jens Franssen, die momenteel in Israël is. 

First things first: wat houdt dat internationaal humanitair recht - kortweg het oorlogsrecht - nu eigenlijk in? Eenvoudig gezegd zijn het een aantal regels om de gevolgen van gewapende conflicten zoveel mogelijk te beperken en burgers zoveel mogelijk te beschermen. Die regels zijn gestoeld op een aantal principes:

• Het beginsel van onderscheid: er moet ten allen tijd een onderscheid gemaakt worden tussen militaire doelwitten (die men mag treffen) en de burgerbevolking.

• Het beginsel van proportionaliteit: het is verboden militaire doelen aan te vallen waarbij de verwachte schade aan burgers buitensporig is ten opzichte van het militaire voordeel. 

• Het verbod op het veroorzaken van onnodig leed. 

• Het beginsel van voorzorg: tijdens een gewapend conflict moet men altijd voorzorgsmaatregelen nemen zodat burgers en civiele doelwitten - denk aan scholen of ziekenhuizen - gespaard blijven. In de mate van het mogelijke moet men een waarschuwing geven. 

Aan dat voorzorgsprincipe zijn ook twee kanten, vertelt Marijke Peys van het Rode Kruis. "Vanuit het offensieve perspectief moeten er alle mogelijke maatregelen genomen worden om te vermijden dat er burgerslachtoffers vallen of om ervoor te zorgen dat het aantal slachtoffers beperkt blijft." Maar ook de tegenpartij heeft verplichtingen. "Vanuit de defensieve kant moet men ervoor zorgen dat de effecten van de vijandelijkheden minimaal beperkt blijven. Dat betekent bijvoorbeeld dat men militaire objecten niet in de buurt van burgers neerzet of dat men die buurten dan evacueert." 

"Je staat voor een dilemma", vindt Johan Verbeke, voormalig ambassadeur en Belgische vertegenwoordiger bij de Verenigde Naties. "Israël heeft het recht zichzelf te verdedigen, maar wil de burgerbevolking sparen en zegt daarom dat Gaza-stad ontruimd moet worden, om niet in het vuur van de Israëlische troepen te komen. Dat zou een constructie zijn waarin Israël zich conform het oorlogsrecht wil gedragen. Dat is een mogelijke lezing. Het kan ook zijn dat ze gewoon iets eisen waarvan ze weten dat het heel moeilijk uitvoerbaar is en dat ze zeggen: we hebben jullie verwittigd. En dan is de juiste intentie niet echt daar."

Een waarschuwing - zoals Israël die gaf - moet ook "tijdig" en "met de gepaste middelen gebeuren". "Maar de precieze modaliteiten zijn niet bepaald", benadrukt ze. Eenzelfde geluid klinkt bij professor Internationaal Recht Jan Wouters. Het oorlogsrecht spreekt niet over een termijn, vertelt hij. "Natuurlijk is het zeer de vraag of in één van de dichtst bewoonde gebieden ter wereld een dergelijke evacuatie praktisch georganiseerd kan worden. Mogelijk zal de VN ook aandringen op meer tijd, en misschien zelfs op het creëren van een humanitaire corridor, al is het de vraag waar die kan komen nu de grenzen gesloten zijn."

Want dat zo'n evacuatie eigenlijk bijna mission impossible is, daar lijken verschillende experten het eigenlijk wel over eens. "De vraag stelt zich: kan je zomaar een stad van een miljoen inwoners ontruimen? Dat is alsof je 24 uur krijgt voor de hele ontruiming van Brussel", vervolgt Verbeke. "Veel zal ervan afhangen of Israël er een termijn heeft opgezet. Dat doen in 24 uur, laten we oprecht zijn, is onmogelijk. Pas als er een haalbare termijn op staat, kan je nadenken of het een aanvaardbare vraag is."

Journalist Rudi Vranckx kent de Gazastrook goed en schetst hoe het eruit ziet. "Het noorden van Gaza begint met de vluchtelingenkampen. Dat zijn lagere huizen, smalle steegjes. Die gaan platgewalst worden, de tanks gaan daarover rijden. Daarna kom je in Gaza-stad, met bredere boulevards, waar de grote flatgebouwen al gebombardeerd worden. Maar je moet weten: 80 procent van de wegen is vernield, er is geen brandstof, er is geen openbaar vervoer. Het wordt een onbegonnen taak, het wordt een drama. Je mag de boodschappen van Hamas ook niet onderschatten. Hamas wil zoveel mogelijk mensen daar houden, als levend schild. Dus mensen zijn in dubio. Het wordt een drama", besluit hij.

"Het is heel erg moeilijk", zegt ook VRT NWS-journalist Jens Franssen. "Wie kan, zal naar het zuiden gaan en samentroepen in bijvoorbeeld scholen of sporthallen. Maar stel je daar niet te veel van voor. Veel inwoners hebben geen auto, de infrastructuur is vernietigd. Er zijn geen trams, geen treinen, een klein beetje bussen." Hij verwacht dan ook dat de meeste mensen "met pakken en zakken te voet zullen vertrekken".

Dat is ook te zien op beelden die vanuit Gaza binnensijpelen: 

"Waar moeten ze ook naartoe?", vraagt Peter Malcontent zich af. Hij is docent Internationale en Politieke Geschiedenis aan de universiteit van Utrecht. "Het is volstrekt onduidelijk. Er is eigenlijk maar één weg, richting de Sinai in Egypte, maar Egypte zit er niet op te wachten om een miljoen vluchtelingen te ontvangen." 

"Bij bijna iedereen die ik aan de lijn krijg, hoor ik paniek", vertelt Vranckx. "Waar kunnen ze nog naartoe? Er zijn ook inwoners die beslissen om te blijven."

De vraag is hoe het nu verder zal verlopen. Volgens Malcontent ziet het ernaar uit dat de Israëlische operatie op til is. "Als je het uitrekent, zal het niet lang meer duren voor het gaat plaatsvinden. En dan blijft de vraag: zal Israël zijn doelen wel bereiken? Je schakelt een idee, een beweging, niet meteen uit."

"De bedoeling van Israël is om wellicht de strijd aan te gaan met Hamas. Die zal daarop voorzien zijn en heeft bijvoorbeeld een heel netwerk van tunnels. Dit zal een guerrillaoorlog, een grondoorlog worden in een overbevolkt stedelijk gebied", voorspelt Franssen. "Tegelijk moeten we ook vaststellen dat Hamas gebruikmaakt van die infrastructuur, door bijvoorbeeld mortierposten bij scholen te plaatsen." En dan is een school geen school meer, maar een potentieel militair doelwit. "De grootste slachtoffers zijn de burgers errond."

Vranckx vergelijkt het met de vorige Gaza-oorlogen: "Kampen zullen vernield worden, ze zullen proberen om de tunnels uit te schakelen, het zal platgebombardeerd worden en men weet niet hoeveel slachtoffers er zullen vallen. Tegelijk beseft men aan Israëlische kant dat men de gijzelaars die Hamas heeft waarschijnlijk niet levend gaat terugvinden."

De conclusie van Malcontent stemt helaas tot weinig optimisme: "Vrede is verderaf dan ooit en de tol zal torenhoog zijn."