Dat Hamas iets of wat een vuist kan maken tegen het veel sterkere Israëlische leger, komt onder meer door het ondergrondse tunnelnetwerk onder de Gazastrook. Ooit vooral bedoeld om levensmiddelen te smokkelen, later ook van militair nut. Hoe groot het netwerk is (geweest) en wat er nu nog van overblijft, blijft echter een mysterie.
"Een stad onder de stad": hoe het tunnelnetwerk onder de Gazastrook Hamas helpt in de strijd tegen Israël
Freek Willems
Gepubliceerd:
Met de bouw van de tunnels onder de Gazastrook is begonnen na de machtsovername van Hamas en de daaropvolgende blokkade door Israël en Egypte, in 2007. Aanvankelijk deden ze dienst om levensmiddelen en andere goederen vanuit Egypte naar de Gazastrook te smokkelen. Ze waren een economische noodzaak, een manier om te overleven.
De tunnels werden gebouwd door militanten van de extremistische Palestijnse organisaties Hamas en Islamitische Jihad, die door onder meer Israël, de Verenigde Staten en de Europese Unie als terreurorganisaties worden beschouwd, maar evenzeer door burgers.
Je kon het zo gek niet bedenken of het werd door de tunnels meegevoerd: van sigaretten en brandstof tot medicijnen voor de ziekenhuizen en zelfs vee en voertuigen. Er was ooit zelfs sprake van een heuse smokkel van fastfood , die aan stevige prijzen in de Gazastrook werd verkocht.
Van economische noodzaak naar militaire tactiek
In de loop der jaren kregen de tunnels ook een militair doel: ze werden gebruikt om wapens en raketonderdelen naar de Gazastrook te smokkelen, die daar dan geassembleerd werden. Het verklaart waarom Hamas en Islamitische Jihad er blijven in slagen om raketten op Israël af te vuren, ook al is de Gazastrook officieel hermetisch afgesloten.
De tunnels worden ook gebruikt door leden van Hamas en Islamitische Jihad om zich te verplaatsen, zonder dat ze gezien worden door Israëlische verkenningsvliegtuigen of spionagesoftware, ze herbergen ook ondergrondse commandocentra en er worden wapens, raketten en raketinstallaties in opgeslagen. Op beelden van internationale media is te zien hoe de raketten aan de muren van de tunnels hangen (zie bijhorende video).
Kortom: de tunnels liepen met de jaren niet uitsluitend onder de grens met Egypte, maar ook onder grote delen van de Gazastrook zelf.
Smalle gangen, ruimere kamers
Veel van die tunnels zijn gegraven in zandgrond en binnenin versterkt met beton, om ze te beschermen tegen luchtbombardementen. De ingang ervan is heel vaak nauwelijks zichtbaar vanuit de lucht. Het tunnelnetwerk bestaat enerzijds uit (kilometers)lange, smalle gangen, waar dikwijls hooguit twee mensen naast elkaar kunnen lopen. Je kunt er vaak wel rechtop lopen, wat toelaat om zich vrij snel te verplaatsen.
Daarnaast zijn er ook kleine en grotere kamers die als commandocentrum of opslagplaats dienstdoen. Er is ook elektriciteit en de gangen zijn voorzien van telecomkabels. Er zou ook een ventilatiesysteem aanwezig zijn. Sommige tunnels zouden enkele tientallen meters diep lopen, in sommige internationale media was er in het verleden sprake van tunnels tot 25 à 30 meter diep.
Hoeveel tunnels er zijn en hoe ze lopen, is niet duidelijk. Allicht weten enkel Hamas en Islamitische Jihad dat met zekerheid. Er is in het verleden wel al eens gezegd dat het netwerk, dat "de metro" wordt genoemd, onder het hele grondgebied van de Gazastrook zou doorlopen, maar of dat echt het geval is geweest en - vooral - nu nog steeds zo is, is niet zeker.
In 2014 sprak Israël over meer dan 1.300 afzonderlijke tunnels. Een Israëlische functionaris noemde het ooit "een stad onder de stad". In 2016 zei Hamasleider Ismail Haniyeh dat er onder de Gazastrook op dat moment twee keer zoveel tunnels liepen als die waarover de communistische Vietcong beschikte tijdens de Vietnamoorlog tegen de Amerikaanse troepen. Sommigen schatten dat er honderden kilometers aan tunnels zijn (of waren). Opnieuw: de exacte lengte ervan weten allicht alleen Hamas en Islamitische Jihad.
Ook naar Israël
Feit is dat ze in het verleden niet alleen gebruikt zijn om goederen en wapens vanuit Egypte naar de Gazastrook te smokkelen. Sommige van die tunnels kwamen ook uit in Israël zelf. In 2006 is zo'n tunnel gebruikt om de Israëlische soldaat Gilad Shalit te ontvoeren. Shalit werd vijf jaar lang vastgehouden in de Gazastrook en uiteindelijk vrijgelaten in ruil voor meer dan duizend Palestijnse gevangenen.
In 2014 gebruikte Hamas de tunnels ook tijdens het toenmalige conflict met Israël om verrassingsaanvallen uit te voeren. Het leidde tot grote ongerustheid bij de inwoners van de Israëlische dorpen vlak bij de grens met de Gazastrook. In de jaren die volgden, getuigden meerderen onder hen over vreemde geluiden die ze onder hun huizen hoorden, ervan overtuigd dat Palestijnse militanten daar tunnels aan het bouwen waren om op een dag tevoorschijn te komen.
"We weten dat er tunnels zijn, maar niet waar precies. Dat veroorzaakt veel stress. Stel je voor wat er zou gebeuren, mochten er een aantal terroristen in de kibboets (joodse leefgemeenschap, red.) binnendringen en in het rond beginnen te schieten", getuigde Ofer Lieberman, een inwoner van zo'n dorp vlak bij de Gazastrook, in 2016 aan onze redactie.
Het waren profetische woorden, met wat er afgelopen weekend is gebeurd. Al blijft tot op vandaag onduidelijk of militanten van Hamas ook deze keer via tunnels Israël zijn binnengekomen. Ze zouden vooral de veiligheidshekken met bulldozers vernield hebben en gebruikgemaakt hebben van paragliders om erover te vliegen.
Ondergrondse barrière
De Israëlische overheid nam de bezorgdheid van de dorpsbewoners ernstig, maar kon nooit bewijzen vinden dat de geluiden die ze hoorden, effectief van het bouwen van tunnels kwamen. Wel werd er jarenlang aan een oplossing gewerkt: in 2021 werd de bouw van een hoogtechnologische ondergrondse barrière rondom de Gazastrook afgerond (enkel aan de grens met Israël, niet die met Egypte). Die moet voorkomen dat Palestijnse militanten Israël nog via tunnels kunnen binnenkomen.
Israël heeft in de loop der jaren, met Amerikaanse hulp, ook een aantal technieken ontwikkeld om de tunnels onder de Gazastrook op te sporen. De voorbije vijftien jaar waren die tunnels dan ook geregeld het doelwit van de verschillende militaire operaties en luchtbombardementen die het Israëlische leger in en op de Gazastrook heeft uitgevoerd. Hoeveel er op die manier al zijn vernietigd, is onduidelijk.
Ook Egypte bracht aan zijn kant van de grens tunnels tot ontploffing of liet ze onder water lopen. Of er nu nog smokkeltunnels van Gaza naar Egypte lopen, is niet duidelijk. Het lijkt er wel op dat Hamas en Islamitische Jihad niet stil blijven zitten en vernielde tunnels telkens proberen te herstellen of nieuwe tunnels bouwen.
Verschillende internationale media mochten de voorbije jaren reportages maken in een deel van dat tunnelnetwerk. In een van die reportages vertelt een woordvoerder van de gewapende tak van Islamitische Jihad aan een verslaggever van France 24 dat ze "de klok rond werken" in de tunnels.
De bouw ervan is overigens niet zonder gevaar. Geregeld storten zulke tunnels in nog voor ze af zijn. De voorbije jaren zijn al verschillende tunnelbouwers op die manier om het leven gekomen. Vaak zijn het overigens heel jonge Palestijnen, tieners soms, die er een habbekrats mee verdienen. Maar in een regio waar de jobs niet voor het rapen liggen, is het weinige geld welgekomen om de familie te kunnen onderhouden, getuigde een van die jongeren in een reportage van Vice News .
