Waarom een referendum over de erkenning van Aboriginals tot diepe verdeeldheid leidt in Australië

Zaterdag 14 oktober zou een historische dag worden, zei eerste minister Anthony Albanese enkele maanden geleden. Een unieke kans om het land te verenigen. Maar wat bedoeld was als een poging om meer in het reine te komen met het koloniale verleden, heeft het land diep verdeeld. 

De vraag om erkenning is niet erg omstreden. Aboriginals en eilandbewoners van de Straat Torres woonden al millennia in het land voor James Cook er voet aan wal zette. Toch is er nooit een verdrag gekomen tussen de oorspronkelijke bevolking en de immigranten die uiteindelijk Australië zouden stichten. Er kwam nooit een erkenning voor hen als oorspronkelijke bewoners in de grondwet.

Sinds de Britse kolonisatie in 1788 kreeg de inheemse bevolking te maken met landonteigening, gedwongen assimilatie, kinderontvoeringen en discriminatie. Ze kregen pas in 1962 stemrecht. Tot 1971 werd de inheemse bevolking niet volwaardig meegeteld in de volkstellingen. Op dit moment maken ze een kleine 4 procent van de bevolking uit.

Nog steeds zijn de oorspronkelijke bewoners voor het grootste deel een gemarginaliseerde, kansarme bevolkingsgroep. Aboriginals sterven gemiddeld 8 jaar eerder dan andere Australiërs. Ze zijn lager opgeleid, komen vaker in de gevangenis terecht en maken dubbel zoveel kans om zelfmoord te plegen.

Aboriginalleiders stellen dat dit deels komt doordat beleid aan hen wordt opgelegd door politici die hun gemeenschappen niet begrijpen. Meer inspraak zou kunnen helpen om de kloof tussen de bevolkingsgroepen te dichten. Daar komt "De Stem" in het verhaal, The Voice.

In 2017 ondertekenden meer dan 250 inheemse leiders het "Uluru statement from the heart". In dat document roepen ze op tot erkenning van de inheemse bevolking in de Australische grondwet en een "First Nations Voice" in de grondwet.

De Voice is bedoeld als adviesraad, waardoor ze inspraak krijgen in de besluitvorming over zaken die hun leven en welzijn beïnvloeden. Het nieuwe orgaan zou bestaan uit vertegenwoordigers uit de inheemse gemeenschappen en louter adviserend zijn. Ze kunnen de regering of het parlement dus geen beleid opleggen.

Omdat het om een grondwetswijziging gaat moet elke Australiër hierover mee beslissen via een referendum. Dat zorgt meteen al voor een grote drempel. Van de 44 referenda die al werden georganiseerd rond een grondwetswijziging, werden slechts 8 voorstellen goedgekeurd. Een klein jaar geleden was er nog overweldigende steun onder de bevolking voor het voorstel. Maar dat beeld is de afgelopen maanden helemaal gekeerd, zoals onderstaande grafiek laat zien.

Het nee-kamp argumenteert dat het voorstel te vaag is, en de taken van de adviesraad niet duidelijk omschreven zijn. Een dergelijke raad goedkeuren zou een sprong in het onbekende zijn volgens hen. Want wat als het adviesorgaan buitensporig veel macht krijgt?

De details van de werking van de adviesraad worden inderdaad pas bepaald na een eventuele goedkeuring in het referendum. Het parlement beslist daarover. De werking ligt ook niet vast, en kan door middel van wetgeving veranderen doorheen de tijd. Het enige wat permanent zou vastgelegd worden in de grondwet is de aanwezigheid van een adviesraad. Canada, Nieuw-Zeeland en de Scandinavische landen hebben een gelijkaardig overlegorgaan.

De conservatieve partijen hebben zich tegen het voorstel van Labourleider Anthony Albanese gekant. De onduidelijkheid van het voorstel is één argument dat ze daarvoor gebruiken.

Maar ze zijn ook gekant tegen de invoering van een extra adviserend orgaan, dat de bureaucratie zal vergroten en het nemen van beslissingen zal vertragen. Bovendien stellen ze dat het introduceren van een exclusief orgaan voor één bevolkingsgroep discriminerend is en de Australiërs verdeelt. 

Vooral op TikTok en Instagram gaan erg veel onwaarheden de ronde die waarschuwen voor de vernietigende gevolgen van The Voice. Australiërs zouden hun eigendom kunnen verliezen. De Aboriginals zouden recht krijgen op herstelbetalingen, rentevrije leningen, gratis auto’s. Niets daarvan klopt.

Toch lijken de campagnes effect te hebben. Het ja-kamp stevent af op een nederlaag, met momenteel slechts 41 procent steun voor het voorstel.

Twee prominente tegenstanders van het voorstel zijn de conservatieve senator Jacinta Nampijinpa Price en de ondernemer Nyunggai Warren Mundine, allebei Aboriginal. Zij worden gesteund door de lobbygroep Advance, die nauwe banden heeft met conservatieve christelijke organisaties en adviesbureaus in de VS. Ze worden door de regering bekritiseerd omdat ze politieke campagnes in de stijl van Trump naar Australië zouden brengen.

De polarisatie in Australië begint stilaan ook Amerikaanse trekjes te krijgen. Het hele debat rond het referendum heeft de afgelopen maanden de Australische maatschappij diep verdeeld. De tegenstellingen tussen conservatieven en progressieven worden steeds scherper en verwijten over leugens, patriottisme en racisme vliegen heen en weer. 

Het nee-kamp zegt dat de situatie beter blijft zoals ze is, zonder adviserende raad. Maar de voorstanders zeggen dat een nee-stem helemaal geen status-quo zal betekenen. De maatschappij van Australië zal getekend zijn door het debat, zeggen ze, en de wereld zal anders kijken naar het land dat zich graag als beschermer van democratie en mensenrechten neerzet. En een voorstel dat oude wonden moest helpen helen, zou net het tegenovergestelde bereiken.