Topoverleg over verdere uitbreiding van de Europese Unie: welke landen mogen erbij en is de EU er klaar voor?

Vanmiddag begint in Granada in Zuid-Spanje de derde bijeenkomt van de "Europese Politieke Gemeenschap". De regeringsleiders van 27 landen zijn uitgenodigd voor diplomatiek overleg op het allerhoogste niveau.

Na Praag vorig jaar, Chisinau in juni, is dit de derde keer dat dit diplomatiek overlegplatform plaatsvindt. Opvallende afwezige: de president van Azerbeidzjan Ilham Aliyev. Het was de bedoeling dat hij in Granada, na bemiddeling van Europees president Charles Michel, een gesprek zou hebben met zijn Armeense collega over Nagorno-Karabach. Azerische troepen vielen die Armeense enclave aan, het veroorzaakte een exodus van ruim 100.000 Armeniërs.

Aliyev is naar verluidt kwaad dat de Franse president Emmanuel Macron wel aanwezig zou zijn bij het gesprek met Armenië, maar de Turkse president Recep Tayyip Erdogan niet. Turkije is een bondgenoot van Azerbeidjan. Aliyev vindt dat Europa de kant van Armenië kiest in het conflict. Erdogan stuurt ook zijn kat naar Granada. Officieel is hij verkouden. 

Opvallende aanwezige is dan weer Oekraïne: president Volodimir Zelenski in hoogsteigen persoon tekent present in Granada. 

Oekraïne maakt van de diplomatieke hoogmis ongetwijfeld gebruik om in te praten op regeringsleiders van de 27 lidstaten van de Europese Unie. Niet alleen over militaire en financiële steun, maar ook over de vraag van Oekraïne om lid te kunnen worden van de Europese Unie.

In december moeten de 27 beslissen of ze de volgende stap willen zetten: het opstarten van onderhandelingen over lidmaatschap met Oekraïne en Moldavië. 

Zonder de Russische invasie in Oekraïne, anderhalf jaar geleden, was er van de "Europese Politieke Gemeenschap" geen sprake geweest. En al zeker niet van Oekraïens lidmaatschap van de Europese Unie.

De Russische invasie heeft een transformatie van Europa in gang gezet, die te vergelijken is met de val van het IJzeren Gordijn in 1989. Toen bestond de EU (die nog Europese Gemeenschappen of EG heette) nog maar uit 12 leden. 15 jaar later, op 1 mei 2004, volgde de big bang, met de toetreding van 10 leden in één klap.

Zal de Russische invasie een gelijkaardige big bang veroorzaken? Volgens Europees president Charles Michel zou het dit keer geen 15 jaar mogen duren. Hij denkt dat het haalbaar moet zijn om tegen 2030 de EU uit te breiden . Dat zei Michel eind augustus al in een toespraak.

Behalve Oekraïne, zijn er nog kandidaat-lidstaten: Servië, Albanië, Montenegro, Noord-Macedonië, Bosnië-Herzegovina en Moldavië. Daar komen misschien nog Georgië en Kosovo bij. (Turkije is officieel ook een kandidaat-lidstaat, maar de kans dat het ooit nog toetreedt tot de EU is de voorbije jaren alleen maar kleiner geworden.)

Kan de uitbreiding zo snel gaan als Charles Michel het wil? Waarom zoveel haast? En zullen de kandidaten wel aan alle voorwaarden voldoen? Het roept vele vragen op.

Corruptie is een groot probleem in alle kandidaat-lidstaten. De rechtsstaat en democratie zijn er wankel. De lat daar wat lager leggen, bedreigt het DNA van de Europese Unie. Dat leren voorbeelden zoals Hongarije en Polen. En Oekraïne is in een bloedige oorlog met Rusland verwikkeld, dat een deel van het grondgebied bezet. 

Bovendien: kan de Europese Unie, met pakweg 35 leden, nog blijven functioneren zoals nu of niet? De regeringsleiders van de 27 landen van de Europese Unie blijven een dag langer in Granada om voor het eerst over die vraag te discussiëren. In december zullen ze beslissen of de toetredingsonderhandelingen met Oekraïne en Moldavië kunnen beginnen.  

Intussen kon de Britse zakenkrant Financial Times een studie van de EU bemachtigen die de impact van de toetreding van Oekraïne op de EU-begroting berekent.

Volgens de huidige criteria zou Oekraïne, dat veel armer is dan de huidige EU-landen, in aanmerking komen voor 186 miljard euro Europese subsidies (over een periode van zeven jaar). Alle huidige EU-landen zouden hun bijdrage aan EU-budget moeten verhogen. Landen die nu meer ontvangen van de EU dan ze eraan betalen, zouden nettobetalers worden.

Oekraïne is een gigantisch landbouwland en zou meteen een groot deel van de Europese landbouwsubsidies opslokken. Voor landbouwers uit de overige landen zou er 20 procent minder overblijven. Nu al veroorzaakt de doorvoer van goedkoop Oekraïens graan grote spanningen tussen Oekraïne en Polen, dat nochtans altijd een groot pleitbezorger was van Oekraïens EU-lidmaatschap. Het is maar een voorproefje van wat gaat komen.

Elk EU-land zal de rekening maken: hoeveel ga ik verliezen, hoeveel ga ik extra moeten bijdragen wanneer de EU groter wordt. Sommige landen zullen de kans zien om te pleiten voor een veel kleiner landbouwbudget, voor een totaal andere EU-begroting, of voor het opbergen van alle uitbreidingsplannen. 

En wat met de Europese spelregels? In heel belangrijke zaken kan de EU alleen maar beslissingen nemen met unanimiteit. Eén land, klein of groot, kan een beslissing blokkeren.

Hongarije maakt daar gretig gebruik van: het blokkeert extra steun voor Oekraïne, sancties tegen Rusland, en vraagt daar telkens een toegeving in een ander dossier voor. Kan een Unie met 35 nog zo blijven werken?

In de ontwerptekst van de "verklaring van Granada" die de regeringsleiders zullen goedkeuren, staat dat zowel de landen die willen toetreden als de Europese Unie zelf hun huiswerk moeten doen. Een datum voor uitbreiding en hervorming staat er niet in. Kandidaat-lidstaten zullen op hun verdiensten worden beoordeeld.

Of de EU wel moet uitbreiden, daarover lijkt geen discussie meer te zijn. Het is volgens de verklaring van Granada "een geostrategische investering in vrede, veiligheid, stabiliteit en welvaart".

In een wereld gedomineerd door de VS en China dreigt de EU gemarginaliseerd te worden. Uitbreiding, zo is de redenering, kan helpen om nog een rol van betekenis te spelen en om de invloed van Rusland en China op de Balkan terug te dringen. 

Migratie wordt ook een hoofdonderwerp op de informele top van vrijdag. Er zijn grote vraagtekens bij de deal die Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, samen met de Nederlandse premier Mark Rutte en de Italiaanse premier Giorgia Meloni, in juli sloot met de Tunesische president Kais Saied.

In ruil voor Europese financiële steun zou Tunesië zijn grenzen met andere landen beter gaan bewaken, wat voor minder migratie naar Europa zou moeten zorgen. Er is echter een stijging geweest van het aantal mensen dat met bootjes vanuit Tunesië naar Italië overstak.

De Europese Commissie ligt bovendien onder vuur omdat ze samenwerkt met een regime dat de mensenrechten niet respecteert en migranten de woestijn indrijft. Gisteren liet de Tunesische president dan weer weten dat hij het Europese geld niet hoeft, als er te veel voorwaarden aan verbonden zijn.

Tunesië kan volgens de deal aanspraak maken op 1 miljard euro Europese steun. Het grootste deel krijgt het pas als Tunesië een deal sluit met het IMF, en dat stelt als voorwaarde dat Tunesië zijn voedsel- en brandstofsubsidies afschaft. Toch blijven de meeste regeringsleiders achter de deal met Tunesië staan. De EU wil gelijkaardige akkoorden sluiten met andere Noord-Afrikaanse landen.  

Over het veelbesproken migratiepact is er minder eensgezindheid in de EU. Het zou voor een betere screening van asielzoekers en migranten aan de buitengrenzen moeten zorgen.

Maar vooral de spreiding van een beperkt aantal asielzoekers over alle lidstaten leidt tot enorme weerstand bij Polen en Hongarije. De Poolse regering houdt er zelfs een referendum over op 15 oktober, gelijktijdig met de parlementsverkiezingen.

Polen en Hongarije vinden het ongehoord dat de andere landen niet luisteren naar hun bezwaren. Juridisch hebben ze geen poot om op te staan. Volgens het Europees verdrag kan over migratie- en asielprocedures bij meerderheid beslist worden, niet bij unanimiteit.

Toch blijft het migratiedossier nu al jaren aanslepen. Het toont aan dat afschaffing van unanimiteit, niet betekent dat, zelfs in een EU met nog “maar” 27 lidstaten,  alles plots van een leien dakje gaat verlopen.