Elke dag krijgen we de kans om te liegen of om vals te spelen. Toch zijn er mensen die vaker oneerlijker zijn dan anderen. Volgens cognitief psycholoog Maarten Boksem (Erasmus University Rotterdam) zit het verschil in hoe gevoelig mensen voor beloning zijn. “In de hersenen zien we heel andere gebieden oplichten.”
Begin september bereikte ons vanuit Mexico wel erg merkwaardig nieuws. Maar liefst 11.000 van de 30.000 deelnemers van de Mexico City Marathon zouden valsgespeeld hebben. De lopers zouden niet aan alle checkpoints op het parcours zijn gepasseerd en werden gediskwalificeerd.
“Dit verbaast me enorm”, zegt Maarten Boksem, cognitief psycholoog aan de Erasmus University Rotterdam in de VRT NWS-podcast "Het uur van de waarheid". “Normaal gezien spelen mensen vals om twee redenen. Ten eerste voor de winst die ze denken te behalen. Die kan financieel zijn of met status te maken hebben. Maar die winst is in een marathon beperkt: mensen doen er niet aan mee om veel geld te verdienen of om er stevig over op te scheppen tegen vrienden.”
“Een tweede reden, maar dan waarom mensen niet valsspelen, is omdat ze een positief zelfbeeld willen behouden. Het winnen of het uitlopen van een marathon: daar voel je jezelf beter door", aldus de onderzoeker. Valsspelen bij een marathon zal dus niet hetzelfde resultaat opleveren.
Hersenscan
Maar wat gebeurde er dan wel? Dat is moeilijk te zeggen, vindt Boksem. Maar hij weet wel hoe valsspelen doorgaans verloopt. Met behulp van een MRI-scanner deed Boksem onder andere onderzoek naar wat er in de hersenen gebeurt als mensen valsspelen. “Er zijn mensen die heel vaak valsspelen en mensen die goudeerlijk zijn. Dat heeft te maken met hoe gevoelig je voor beloning bent.”
Volgens de onderzoeker zijn sommige mensen erg gevoelig voor beloning en grijpen ze elke kans daarvoor aan. “Aan de andere kant van het spectrum zien we mensen die erg gemotiveerd zijn door hun zelfbeeld en die zichzelf als een moreel goed persoon willen zien en die ook zo door anderen willen gezien worden. Die willen nooit valsspelen.”
“En als je mensen voor de keuze stelt om al dan niet vals te spelen, zien we dus bij bepaalde mensen heel andere hersengebieden oplichten dan bij anderen – bijvoorbeeld de gebieden die beloningen verwerken.”
Waarom spelen we vals? En hoe kan je zelf checken of oorlogsbeelden echt zijn?
Gaan valsspelers ook sneller vreemd?
In het laboratorium maakten de onderzoekers gebruik van eenvoudige spelletjes om valsspelen te onderzoeken. Maar wat betekent dit voor het echte leven? Zijn mensen die geneigd zijn om vals te spelen bij het kaarten, ook sneller te vinden voor bedrog in andere domeinen, zoals in de liefde of bij belastingsontduiking?
“Dat is moeilijk te onderzoeken, maar we vermoeden van wel”, klinkt het. “Valsspelen is iets wat je in het geheim doet. Weinig mensen lopen bijvoorbeeld te koop met het feit dat ze zijn vreemdgegaan.”
“Nadat mensen een eenvoudig spelletje spelen in het laboratorium, kunnen we hen wel bevragen over valsspelen in het echte leven. Dat hebben we gedaan. Maar we zagen een erg laag verband tussen hoe vaak mensen valsspelen in het laboratorium en hoe vaak ze rapporteren ‘valsspeelachtige’ dingen te doen in het echte leven. Dat komt wellicht omdat ze ook bij die vragenlijsten valsspelen. Ze zijn niet eerlijk over het rapporteren van hun valsspeelgedrag.”
Mensen die erg getriggerd worden door beloning of winst en die bovendien nadenken over hun gedrag, zijn geneigd minder vals te spelen
Maarten Boksem, cognitief psycholoog
Mensen bij wijze van spreken herprogrammeren om er goudeerlijke exemplaren van te maken, is ook erg moeilijk, zegt Boksem. “De gangbare theorie is dat als je mensen goed laat nadenken over wat ze doen en wat de gevolgen van hun gedrag zijn, ze zich zullen aanpassen. Maar wij vonden die conclusie in ons onderzoek niet terug.”
“Voor sommige mensen geldt dat natuurlijk wel. Mensen die erg getriggerd worden door beloning en winst en die bovendien nadenken over hun gedrag, zijn geneigd minder vals te spelen. Maar de keerzijde is er voor mensen die intuïtief heel eerlijk zijn. Als je hen laat nadenken over hun gedrag, worden ze net oneerlijker. Want die gaan dan plots denken dat valsspelen misschien wel een optie is.”
