VN-Oceaanverdrag: België lanceert in New York kandidatuur om secretariaat naar Brussel te halen

De Belgische kustlijn is 65 kilometer lang. Dat is een onooglijk deeltje van de wereldwijde kustlijn. De kustlijn van Canada bijvoorbeeld, de langste ter wereld, is meer dan 3.000 keer langer . Toch maakt ons land de borst nat om een leidende rol te spelen in de bescherming van de oceaan.

Vandaag zullen zo'n honderd VN-lidstaten in New York het nieuwe Treaty on Biological Diversity Beyond National Jurisdiction ondertekenen, zeg maar het VN-Oceaanverdrag. De krijtlijnen van dat verdrag werden in maart vastgelegd, na maar liefst 17 jaar onderhandelen. Het legt voor het eerst wettelijk bindende bepalingen vast voor de bescherming van de biodiversiteit in internationale wateren. 

Dat verdrag is nu nog niet in werking. Na de ondertekening door de lidstaten moet het ook nog omgezet worden in wetten in elk van die landen. Pas als dat in zestig landen is gebeurd, is het Oceaanverdrag ook van kracht.

België werpt zich op als voortrekker. Als het aan de Verenigde Naties had gelegen, was het verdrag vandaag in de luwte getekend. Maar samen met de andere zogenaamde blue leaders Frankrijk, Costa Rica en de EU besloot ons land toch wat meer diplomatieke toeters en bellen te laten aanrukken. Zo zorgt het onder andere voor een ontbijt, een ceremonie en een fotomoment voor de ondertekenaars. Actrices Jane Fonda en Sigourney Weaver zullen speechen over het belang van de oceaan.

"De oceanen zijn de blauwe longen van onze planeet", zegt minister van Noordzee Vincent Van Quickenborne (Open VLD). "Maar die rol kunnen ze alleen vervullen als ze gezond blijven en effectief beschermd worden als natuurgebied. Wij hebben al 37 procent van onze Belgische Noordzee beschermd als natuurgebied. Maar wereldwijd gaat het om nauwelijks meer dan 1 procent. Dat komt omdat twee derde van de oceanen internationale wateren zijn, waar geen enkel land voor bevoegd is."

België zal vandaag ook officieel zijn kandidatuur lanceren om het secretariaat te huisvesten dat dat verdrag moet ondersteunen. Van daaruit zal alle administratie en logistiek opgevolgd worden. In maart al liet minister van Noordzee Vincent Van Quickenborne (Open VLD) weten dat ons land daarin geïnteresseerd is. Voorlopig is Chili de enige tegenkandidaat.

Hoe kan België, dat landje aan de Noordzee, een verschil maken voor de oceaan? "Doordat we een kleine vissersvloot hebben, worden we er ook niet van verdacht de belangen van de visserij voorop te stellen", legt Sophie Mirgaux uit. Zij is de hoofdonderhandelaar voor de oceanen voor ons land. "We kunnen dus bruggenbouwer spelen. Bij Europese landen met een grotere vloot, zoals Spanje, wordt daar al eens sneller aan getwijfeld."

Bovendien heeft Brussel de troef dat het al heel wat internationale instellingen huisvest. "180 landen hebben een ambassade of vertegenwoordiging in ons land. Dat is vooral een voordeel voor kleine-eilandstaten, die de eerste slachtoffers zijn van de problemen die de oceaan doormaakt. Voor hen is het altijd moeilijk om af te reizen naar internationale vergaderingen, zeker als ze in een meer afgelegen regio zouden plaatsvinden. Hier hebben ze al een voet aan land." 

Maar ons land heeft ook heel wat wetenschappelijke kennis over de oceaan. "Aan het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen werkt een afdeling rond mariene biologie. Dat is ook het geval in verschillende universiteiten zoals die van Luik en Gent. En België is ook de gaststaat van een bureau van Unesco (de Werelderfgoedorganisatie, red.) dat gespecialiseerd is in oceanografie en ook kennisopbouw doet met wetenschappers in ontwikkelingslanden."

Of het secretariaat ook naar België komt, weten we pas in 2025. 

Het Oceaanverdrag moet mee helpen de VN-doelstellingen te bereiken om 30 procent van de oceanen te beschermen tegen 2030. Daarnaast moeten ook economische projecten, expedities en andere activiteiten in de oceanen gecontroleerd worden op hun milieuvriendelijkheid. Tot slot moet het de biodiversiteit op volle zee onder een internationaal bindende bescherming plaatsen.

"Voor dit verdrag bestond, was de oceaan het Wilde Westen", zegt Mirgaux. "De Verenigde Naties boden een breed kader en lidstaten moesten samenwerken om de biodiversiteit te beschermen, maar er waren geen verplichtingen."

"Er waren ook geen details over hoe de volle zee (buiten de territoriale wateren en exclusieve economische zones, red.) effectief beschermd kan worden. Nu is er een procedure om mariene beschermde gebieden vast te leggen, weten we hoe milieu-impactanalyses moeten gebeuren en hoe we moeten omgaan met micro-organismen op zee."

De oceaan kan best wat bescherming gebruiken. "Het verdrag geeft een signaal: de regio's waar nu geen regelgeving is, mogen niet zomaar gebruikt worden als vuilnisbak", zegt professor Jana Asselman (Universiteit Gent). "Je zal er niet zomaar meer mogen lozen of een boot achterlaten."

Naast vervuiling staat de oceaan ook onder druk van overbevissing. En ook de klimaatverandering eist zijn tol. De oceaan neemt 25 procent van de menselijke uitstoot van broeikasgassen op, maar verzuurt daardoor. Dat tast onder andere schelpdieren aan. Bovendien krijgt de oceaan, net zoals onze atmosfeer, af te rekenen met ongeziene hittegolven, wat bijvoorbeeld de koralen doet verbleken.

En daar lijdt het zeeleven onder. Asselman zag hoe de voorbije tien jaar een belangrijke schakel in de Noordzee in elkaar klapte. "De roeipootkreeftjes, een soort van plankton, zijn een belangrijke schakel in ons voedselweb. Ze eten zelf van alles op en zijn op hun beurt voedsel voor vissoorten en zeezoogdieren. Die zijn gigantisch achteruit gegaan, en de belangrijkste oorzaak daarvan is de opwarming van het zeewater."

"En dan is er nog diepzeemijnbouw. We weten minder over het leven in de diepzee dan van eventueel leven op Mars. Begin deze maand werd er bijvoorbeeld nog een 'gouden kwal' ontdekt. En toch gaan we de diepzee ontginnen, zonder dat we weten wat we om zeep helpen. Dit verdrag geeft een signaal aan de bedrijven dat dat niet zomaar kan."

Toch waarschuwt Asselman dat het oceaanverdrag alleen effect zal hebben als het ook afgedwongen kan worden op die enorme wereldzeeën. "Anders dreigt het zoals een nieuwe flitscamera te worden die wel flitst maar niemand beboet. Na twee maanden weet iedereen dan: ik kan toch te snel rijden." 

Hoofdonderhandelaar Sophie Mirgaux maakt zich sterk dat het verdrag geen dummyflitspaal wordt. "Ja, we zijn afhankelijk van de goede wil van de lidstaten. We hebben nu eenmaal geen wereldkustwacht. Maar er is al veel technische vooruitgang gemaakt die dat mogelijk moet maken." 

"Nu al kunnen we schepen individueel volgen met een satellietsysteem. In de haven waar vis aan wal wordt gebracht, kan je dan bijvoorbeeld nagaan waar dat schip geweest is. Heeft het te lang stil gelegen in beschermd gebied, dan kan de kapitein daarvoor ter verantwoording worden geroepen."

"Maar er zullen ook COP's komen." Dat zijn VN-conferenties met de deelnemende lidstaten, zoals er bijvoorbeeld ook jaarlijkse klimaatconferenties zijn. "Daar zullen lidstaten ter verantwoording kunnen worden geroepen, bijvoorbeeld als hun milieu-impactanalyses te kort zijn. Die naming and shaming, dat is misschien geen boete, maar toch hebben landen dat niet graag."

Zo'n oceaan-COP organiseren zou de kers op de taart zijn voor het ambitieuze Noordzeeland België. Maar daarvoor is het te kort dag, vreest Mirgaux. "België bekleedt het EU-voorzitterschap in de eerste helft van 2024, dus dat zou mooi geweest zijn. Maar waarschijnlijk treedt het verdrag niet voor eind 2024 in werking."